Kimyasal tanker terminallerinde operasyonel risk değerlendirmesi: bütünleşik ahp ve topsıs yöntemi ile bir model önerisi

Abstract

Kimyasal tanker terminallerinde gerçekleştirilen yükleme, tahliye ve gemi-kıyı arayüzü operasyonları; yangın, patlama, toksik maruziyet ve çevresel yayılım gibi çok boyutlu riskler içermektedir. Bununla birlikte, uluslararası düzenleyici çerçeve içerisinde kimyasal kargoların sınıflandırılması büyük ölçüde deniz çevresine olası etkileri üzerinden yapılmakta; terminal sahasında anlık olarak ortaya çıkabilecek fiziksel ve insani riskler ise aynı ölçüde bütünleşik bir karar yapısı içinde ele alınmamaktadır. Bu durum, çevresel kategorizasyon ile terminal operasyonel öncelikleri arasında bir ayrışma doğurmakta ve terminal karar vericilerinin yalnızca mevzuat temelli sınıflandırmalarla operasyonel risk önceliğini belirlemesini güçleştirmektedir. Bu tez çalışmasının amacı, kimyasal tanker terminallerinde elleçlenen seçili sıvı kimyasal kargoların göreli operasyonel risk düzeylerini, fiziksel, insan sağlığına ilişkin ve çevresel kriterleri birlikte dikkate alan bütünleşik bir model aracılığıyla değerlendirmektir. Bu amaç doğrultusunda, Çok Kriterli Karar Verme tekniklerinden Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) ve TOPSIS yöntemlerinin birlikte kullanıldığı hibrit bir model geliştirilmiştir. Çalışmada alternatifler, MARPOL Annex II kapsamındaki farklı risk profillerini temsil edecek şekilde seçilmiş 13 kimyasal kargodan oluşmaktadır. Değerlendirme kriterleri; fiziksel riskler altında parlama noktası, buhar basıncı, reaktivite ve statik akümülatörlük; insan sağlığı boyutunda LC50 ve vekâleten kullanılan oral LD50; çevresel boyutta ise sucul yaşam toksisitesi ile biyolojik birikim potansiyelini temsil eden Log Kow olarak belirlenmiştir. Kriter ağırlıkları, üç mühendis ve üç kimyagerden oluşan, ortalama yaklaşık 15 yıllık mesleki deneyime sahip altı uzmanın görüşleriyle AHP yöntemi kullanılarak hesaplanmıştır. Elde edilen ana kriter ağırlıkları fiziksel riskler için 0,6963, insan sağlığı için 0,1609 ve çevresel riskler için 0,1429 olarak bulunmuştur. Alt kriterler içinde en yüksek küresel ağırlığın statik akümülatörlük kriterine ait olduğu görülmüştür. AHP ile belirlenen ağırlıklar daha sonra TOPSIS analizine aktarılmış ve 13 kimyasal kargonun göreli operasyonel risk sıralaması elde edilmiştir. Analiz sonuçlarına göre Ethyl acrylate, Hexane, Methyl ethyl ketone, Methyl acetate ve Heptane en yüksek riskli ilk beş alternatif olarak belirlenmiştir. Buna karşılık Propylene Glycol, Diethanolamine ve Phosphoric acid listenin alt sıralarında yer almıştır. Elde edilen sonuçlar, MARPOL çevresel kategorizasyonunun terminal sahasındaki operasyonel önceliklerle birebir örtüşmediğini göstermiştir. Özellikle çevresel açıdan daha düşük kategoriye sahip bazı solventlerin, fiziksel risk bileşenleri nedeniyle terminal açısından daha kritik sıralarda yer aldığı görülmüştür. Bu bulgu, terminal operasyonlarında riskin çoğu zaman uçuculuk, yanıcı atmosfer oluşumu, ateşleme duyarlılığı ve akut inhalasyon tehlikesi gibi unsurlar etrafında şekillendiğini ortaya koymaktadır. Çalışmada ayrıca sınırlı bir duyarlılık analizi gerçekleştirilmiş ve özellikle veri atama tercihlerinin alt sıralardaki alternatifler üzerinde etkili olabildiği, ancak modelin genel risk mimarisinin korunduğu görülmüştür. Sonuç olarak bu tez, kimyasal tanker terminallerinde operasyonel risk değerlendirmesinin yalnızca çevresel sınıflandırmaya bırakılmaması gerektiğini; terminal emniyetini daha gerçekçi biçimde temsil eden çok kriterli ve göreli bir önceliklendirme yaklaşımının karar süreçlerine önemli katkı sağlayabileceğini göstermektedir. Bu yönüyle geliştirilen hibrit AHP-TOPSIS modeli, terminal yönetiminde kargo kabulü, operasyon öncesi risk gözden geçirmesi, SIMOPS planlaması ve acil durum hazırlık düzeyi gibi alanlarda kullanılabilecek tamamlayıcı bir karar destek aracı niteliği taşımaktadır.