Publication: İstanbul'da karma akımlarda doygun akım değeri sağa dönüş düzeltme katsayısının belirlenmesi
Loading...
Files
Date
Authors
Advisor
Department
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
Type
Abstract
İnsan uygarlığının yapı taşlarından biri olan ulaşım ve ulaştırma, toplum var olduğundan beri gündelik yaşantımızın ayrılmaz bir parçası olmuştur. Dolayısıyla ulaşımın ne denli verimli, hızlı ve güvenli yapıldığı bir toplumun yaşam kalitesi için büyük önem taşımaktadır. Günümüzde dünya nüfusunun çoğunluğu kentsel bölgelerde yaşamaktadır, Türkiye'de ise bu oran dünya ortalamasının da üstündedir. Bu büyük kitleyi gündelik yaşamında en çok etkileyen ulaşım türü kentsel kara ulaşımıdır. Kentsel trafiğin ne kadar güvenli aktığı toplumun sağlığını etkilerken, ne kadar hızlı aktığı da insan yaşamının en önemli kaynaklarından biri olan zamanı etkiler. Kent trafiğinin hem güvenlik, hem de hız açısından en önemli noktalarından biri eşdüzey kavşaklar olup, özellikle de trafik ışığı yardımıyla denetimin yapıldığı ışıklı kavşaklardır. Işıklı kavşaklarda yaşanan gecikmeler, diğer bir deyişle zaman kayıpları, sıfır toplamlı bir oyun değil, tersine toplumun tamamının ödediği bir bedeldir. Toplu olarak trafikte kaybedilen saatler, toplumun yaşam kalitesini düşürür. Işıklı kavşaklar, izlemek istedikleri doğrultuların birbirini kestiği birtakım trafik akımlarının bir araya geldikleri yerler olduğu için, bu noktalarda gecikmelerin yaşanması kaçınılmazdır. Bu kesişen akımların kavşağı ne zaman kullanabilecekleri ve ne zaman beklemeleri gerektiği trafik ışıklarının zamanlanmasıyla belirlenir. Zamanlama düzgün yapılmazsa gereğinden fazla gecikmeler yaşanır. Bu durum sürücüleri ve yayaları zaman kaybına uğratmanın yanı sıra, trafik güvenliğini azaltabilir, gereğinden fazla bekleyen taşıtlar daha fazla enerji kaybına ve karbon salımına neden olurlar. Trafik ışıkları zamanlamasının doğru yapılması, bu bağlamda büyük önem taşımaktadır. Trafik mühendisliğinde trafik ışığı zamanlaması için kullanılan yöntemler incelendiğinde, "doygun akım değeri" denen bir kavram ön plana çıkmaktadır. Bu kavram, bir şeridin saatlik taşıyabileceği en yüksek taşıt sayısını göstermekte olup, başlıca iki yöntemle elde edilmektedir. Bunların ilki, sahada yapılacak gözlemler ile taşıtların arasındaki zaman aralıkları ölçülmesidir. Ancak bu yöntem, uzun gözlem süresi gerektirdiği gibi henüz tasarım aşamasındaki kavşaklarda kullanılamaz. Bu nedenle, ideal bir temel değerin her kavşak noktasında bulunan türlü koşullara göre düzeltilmesini içeren ikinci yöntem, sıklıkla kullanılmaktadır. Bu yöntemin doğru sonuçlar verebilmesi için ise, birçok değişik koşulun doygun akım değeri üzerindeki etkisinin doğru bir biçimde yansıtılması gerekmektedir. Bu koşullar yolun eğimi, otobüs ve kamyon gibi ağır taşıtların varlığı, parklanma hareketleri, dönüş yapan taşıtlar, otobüs durakları, yaya ve bisikletli hareketleri gibi ögeleri içermektedir. Bu koşulların doygun akım değerine olan etkilerini hesaba katarak temel doygun akım değerinin her noktadaki doygun akım değerine dönüştürülmesini sağlayan matematiksel modellere "düzeltme katsayıları" adı verilir. Bu çalışmada, düzeltme katsayılarından biri olan sağa dönüş düzeltme katsayısı incelenmektedir. Sağa dönüş düzeltme katsayısı, sağa dönüşlerin olduğu trafik şeridinde bu dönüşlerden dolayı doygun akım değerindeki azalmayı gösteren katsayıdır. Bu katsayı, özellikle karma akım şeridi olarak tanımlanan, hem doğru gidiş hem de sağa dönüşlerin olduğu şeritlerde önemlidir. Sağa dönüş doğru gidişe göre daha yavaş gerçekleştiğinden, dönüş yapan taşıtların oranının artmasının şerit kapasitesini, yani doygun akım değerini azaltması beklenir. Bunun yanı sıra, dönüşün gerçekleştiği yarıçapın dönüş hızı üzerinde doğrudan bir etkisi bulunabileceğinin göz önünde bulundurulması gerekir. Bu tez çalışmasında sağa dönüş düzeltme katsayısını belirlemek için dünya çapında yapılmış türlü araştırmalar ve ABD'de kullanılan temel kaynak olan Karayolu Kapasitesi El Kitabı tarafından önerilen yöntem ayrıntılı bir biçimde incelenip, İstanbul genelinde yapılan bir saha çalışması yardımıyla istatistiksel bulgulara dayalı, sağa dönüş düzeltme katsayısını belirlemek için matematiksel bir model geliştirilmesi amaçlanmıştır. Sağa dönüş olgusunun oluşturduğu etkiyi doğru bir biçimde araştırabilmek için, saha çalışmasının diğer etkilerden arındırılmış olması gerekmektedir. Bu koşulun sağlanması için İstanbul'un iki yakasında incelenen 55 kavşak kolu arasından 16 kavşak kolunda saha çalışması tamamlanmıştır. Toplam 561 faz boyunca 7028 adet taşıtın zaman aralıkları ölçülmüş, her fazdaki doygun akım değeri ile sağa dönüş oranları hesaplanmış ve her kavşak kolundaki dönüş yarıçapı belirlenmiştir. Toplanan veriler yardımıyla, istatistiksel yöntemler kullanılarak sağa dönüş oranı, dönüş yarıçapı ve doygun akım değeri arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Veri dört farklı biçimde gruplandırıldıktan sonra yapılan regresyon çözümlemeleri "hata kareler toplamı", "simetrik ortalama mutlak yüzde hata" ve "belirleme katsayısı" adı verilen üç istatistiksel niceliğe göre karşılaştırılmış; en uygun sonuçları veren dört gruplu gruplandırma seçilmiştir. Seçilen gruplandırmaya göre sağa dönüş düzeltme katsayısını belirlemek için bir matematiksel model geliştirilmiştir. Dönüş yarıçapının 12 m ya da daha büyük olduğu, ya da yol kenarı parklanması bulunan kavşak kollarında sağa dönüş oranının doygun akım değeri üzerinde anlamlı bir etkisi olmadığı sonucuna varılmıştır. Bunun yanı sıra sağ şeridin, sağa dönüş hareketlerinden bağımsız olarak doygun akım değerini azaltıcı bir etkisi olduğu saptanmıştır. Sağa dönüş düzeltme katsayısının belirlenmesinde bu iki etki birlikte değerlendirilmiştir.
Description
Tez (Yüksek Lisans)-- İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025
Journal or Series
ISSN
ISBN
Rights
Keywords
şehiriçi trafiği, urban traffic, trafik ışıkları, traffic lights, yol kapasitesi, road capacity
Citation
Collections
Endorsement
Review
Supplemented By
Referenced By
Google Scholar
Scholar'da Ara ↗ Bu yayında DOI yok — Altmetric/Dimensions/PlumX/BIP! rozetleri DOI gerektirir.