İnşaat projelerinde gecikmeleri azaltmaya yönelik stratejilerin önceliklendirilmesi için bir karar destek sistemi

Abstract

İnşaat projelerindeki gecikmeler küresel inşaat sektörünün en yaygın ve zorlu sorunlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Gecikmelerin maliyet üzerindeki olumsuz etkilerinin yanı sıra, sözleşmesel uyuşmazlıklar, itibar kaybı ve kalite düşüşü gibi sonuçları da bulunmaktadır. Özellikle altyapı ve gayrimenkul yatırımlarının ekonomik ve sosyal kalkınmadaki rolü arttıkça, projelerin zamanında tamamlanması daha kritik hale gelmektedir. Bu bağlamda, gecikmeleri azaltmaya yönelik kapsamlı, pratik ve analitik açıdan güçlü stratejilere duyulan ihtiyaç giderek artmaktadır. Bu tez çalışması kapsamında yürütülen literatür analizi sonucunda gecikme nedenleri üzerine çok sayıda çalışma bulunmasına rağmen, söz konusu gecikmeleri azaltmaya yönelik stratejilerin sistematik bir şekilde değerlendirilmesine dair çalışmaların sınırlı sayıda olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu boşluğu doldurmak için tez çalışmasının ana amacı, inşaat projelerinde sıklıkla karşılaşılan gecikmelerin etkilerini azaltmaya yönelik stratejilerin, sektör profesyonellerinin farklı bakış açılarını dikkate alarak önceliklendirilmesini sağlayan bir karar destek modeli geliştirmektir. Bu doğrultuda, literatür analizi sonucunda yaygın olarak dikkate alınan gecikme azaltma stratejileri belirlenmiştir. Belirlenen stratejilerin değerlendirilmesinde paydaş farklılıkları dikkate alınmış; proje yöneticileri, planlama mühendisleri, yüklenici firma sahipleri ve kamu denetim mühendisleri olmak üzere dört farklı profesyonel grup analiz kapsamına dahil edilmiştir. Söz konusu gruplardan uzman görüşleri, Bulanık DEMATEL yöntemiyle analiz edilerek her grubun gecikme nedenlerine verdiği ağırlıklar belirlenmiştir. Sonuçlar, paydaş rollerinin gecikme algısı üzerinde önemli etkileri olduğunu ortaya koymuştur. Örneğin, proje yöneticileri kapsamla ilgili sorunları en etkili faktör olarak değerlendirirken, planlama mühendisleri ve yükleniciler kaynak eksikliklerini, kamu mühendisleri ise organizasyonel yetersizlikleri öncelikli nedenler olarak görmüştür. Belirlenen ağırlıklar doğrultusunda stratejiler, Bulanık COCoSo ve Bulanık MAIRCA yöntemleri kullanılarak ayrı ayrı değerlendirilmiş ve gruplara özgü önceliklendirmeler oluşturulmuştur. Her iki yöntemin sonuçlarının tutarlılığı, bulguların güvenilirliğini artırmıştır. Bulgulara göre, kapsamlı tedarik planı hazırlanması, esnek proje yönetim yaklaşımlarının benimsenmesi ve güçlü bir risk yönetimi çerçevesinin uygulanması, tüm gruplarca en etkili stratejiler arasında değerlendirilmiştir. Öte yandan, tedarikçi katılımı ve katı kalite kontrol gibi stratejiler, genel başarıya katkı sağlamakla birlikte, doğrudan gecikme azaltımı açısından daha düşük etkiye sahip olarak görülmüştür. İnşaat projelerinde gecikmeleri azaltmaya yönelik stratejilerin önceliklendirmesi için geliştirilen model hem akademik literatüre katkı sunmakta hem de profesyonel uygulamalarda karar destek aracı olarak kullanılabilecek niteliktedir. Ayrıca, modelin farklı proje koşullarına, bölgesel faktörlere veya mevzuat yapısına uyarlanabilir olması, geniş çapta uygulanabilirliğini artırmaktadır. Sonuç olarak, bu tez çalışması kapsamında, inşaat projelerinde gecikmeleri azaltmaya yönelik stratejilerin sistematik olarak değerlendirilmesini sağlayan bir yaklaşım sunulmaktadır. Geliştirilen model karar vericilerin daha bilinçli ve rasyonel seçimler yapmalarına olanak sağlarken, projelerin zamanında teslim edilme olasılığını artıracağı düşünülmektedir. Gelecekte yapılacak çalışmalar, modeli bölgesel farklılıklarla zenginleştirerek, yapay zeka temelli karar araçlarıyla entegre edebilir veya seçilen stratejilerin uzun vadeli etkilerini değerlendiren vaka analizleriyle genişletebilir.