The Place of Glasses in Self-Portraits with Symbolic Meanings

Abstract

Görme duyusu canlılarda diğer duyulara göre çok daha baskın olan bir yetidir ve bozukluklarının düzeltilmesi için tarih boyunca çaba sarf edilmiştir. Kitaplar yaygınlaşasıya kadar gözlük etkili olarak kullanılamamış, gelişmesi ise matbaanın bulunuşuyla olmuştur. Aynı zamanda gözlük de kitapların yaygınlaşmasını sağlamıştır. Çok okuyan kişilerin çevrelerinden uzaklaşması, zamanla gözlüğün anlamının değişmesine yola açmış, dünyaya basılı sayfalardan bakan budalaları simgelemeye başlamıştır. Anlam değişikliğinin diğer nedeni, erken dönemde gözlüğün görmeyi yeterince düzeltememesidir. Böylece ahmaklar ya da cimriler de resim sanatında gözlükle betimlenmişlerdir. Batı sanatında otoportrelerde 17.yüzyıldan itibaren gözlükler görülmeye başlanır ve statüye, zenginliğe, araştırmacılığa, kibre, entelektüelliğe ya da yaşlılığa gönderme yapmaktadır. Gözleri gizlemek, düşünceleri saklamak amacıyla da gözlük kullanılmıştır. Avrupa’da yaşlanma, çirkinleşme ve eldekilerin yitimi olarak algılandığı için otoportrelerde gözlük betimi ancak 20.yüzyıldan sonra artar. Osmanlı Devleti’nde kullanımı 19.yüzyılda yaygınlaşan gözlük, Avrupa kültüründe olduğu gibi öncelikle entelektüelliği ve deneyimi çağrıştırmaktadır. Bununla birlikte gözlük kullananlar için dört göz, camgöz gibi lakaplar kullanılmaktadır. Bu ifadeler hem küçümseme barındırmakta hem de kurnaz ve açgözlü kişiler için kullanılmaktadır. Türk resim sanatında otoportreler, Batılılaşma çabalarıyla beraber, Avrupa’ya eğitim için yollanan sanatçılarımızla birlikte görülmeye başlanır. Bu dönemde gözlükler de otoportrelerde yer almaya başlar. 20.yüzyılın ikinci yarısında soyutlama eğilimlerinin ön plana çıkmasına rağmen, figüratif resim tamamen kaybolmaz ve otoportreler üretilmeye devam eder. Yine bu dönemde gözlük betimlerinin artışından bahsedilebilir. Bunun sebepleri arasında gözlüğe erişimin kolaylaşması, yaşı ve deneyimi ifade etmesi, gözlük camlarında yansımalarla oluşan ışık oyunlarının ustalığı göstermesi bazen de duyguların saklanma çabası sayılabilir.