An enduring melody beneath the dome: İbnülemin mahmut kemal i̇nal’s hoş sadâ and the culture of musical gatherings

Abstract

Osmanlı biyografi geleneği, yalnızca şahsiyetlerin hayat hikâyelerini kayıt altına almakla kalmayıp kültürel meşruiyet, estetik değerler ve kolektif hafızayı kuran bir anlatı alanı olarak işlev görmüştür. Ancak bu zengin geleneğin müzik alanına yansıması sınırlı kalmış; çoğunlukla sözlü aktarımın hâkimiyetinde gelişmiştir. Atrabü’l-Âsâr gibi istisnai müzik tezkireleri dışında, Osmanlı-Türk müziği tarih yazımı uzun süre dağınık ve bireysel tanıklıklara dayalı kalmıştır. Cumhuriyet’in erken döneminde ise Batı müziği eksenli reformlar karşısında geleneksel musikinin meşruiyet alanı daralmış, aktarım çoğunlukla özel mekânlara çekilmiştir. Bu tarihsel zeminde İbnülemin Mahmut Kemal İnal (1870–1957), hem tezkireci hem kültürel muhafız kimliğiyle öne çıkar. Mercan’daki konağında düzenlenen musiki mahfilleri, yalnızca sanat icrası değil; estetik değerlerin, edep ve terbiyenin, sözlü hafızanın yeniden üretildiği kültürel alanlar hâline gelmiştir. Pierre Nora’nın “hafıza mekânı” kavramı, bu konağın hem fiziksel hem simgesel bir bellek sahası ve modernleşme politikalarına karşı bir kültürel direnç alanı olarak okunmasına imkân verir. Hoş Sadâ (1958), İbnülemin’in bu sözlü geleneği yazıya aktardığı, klasik tezkire biçimini modern biyografi anlayışıyla dönüştürdüğü bir metindir. Alfabetik düzeni sürdürürken öznel gözlemler, ahlâkî-estetik yargılar ve seçici dâhil etme/dışlama stratejileriyle dönemin kültürel hafızasını inşa eder; sanatçıları yalnız meslekî başarılarıyla değil, karakter ve çevreleriyle birlikte betimler. Bu makale, Hoş Sadâ’yı tezkire geleneğinin yeniden biçimlendirilmiş bir uzantısı ve Cumhuriyet bağlamında Osmanlı-Türk musikisinin meşruiyetini yeniden kuran seçici bir hatırlama siyaseti olarak konumlandırmakta; biyografi, mekân ve performans arasındaki ilişkiyi disiplinlerarası bir çerçevede kavramsallaştırarak müzikoloji ve kültürel hafıza araştırmalarına yöntemsel katkı sunmayı amaçlamaktadır.