İzmir Selvilitepe su pompa istasyonu mimari koruma projesi

Abstract

Avrupa'da 17.yy'da başlayan modernleşme süreci ve sonrasında 18.yy'da başlayan sanayi devrimi ile birlikte genişleyen kentlerde su sorunu çözümü kaçınılmaz hale gelmiştir. 18.yy'da İngiltere'de buhar motoru ile su pompa makinelerinin icat edilmesiyle, su pompa istasyonları inşa edilmeye başlanılmıştır. İzmir'de Osmanağa suyu, Vezir suyu, Hasif Efendi suyu ve Damlacık pınarı suyu gibi su yolları ve Osmanlı döneminde vakıflar tarafından yapılan çeşmeler ve kuyular, halkın su ihtiyacını karşılamıştır. Ancak 19. yüzyılda sürekli su kesintileri, su yollarındaki hasarlar ve sorumlu işçilerin görevlerini yapmaması nedeniyle su meselesi çözüme kavuşamamıştır. Halkın taleplerinin artmasıyla ve salgın hastalıkların yayılmasıyla birlikte su sorunu daha da önem kazanmıştır. Osmanlı yönetimi, şehirlerin su ihtiyacını karşılamak için maddi zorluklar nedeniyle altyapı sorunlarını devletin kendi imkanlarıyla çözemeyeceğinin fark etmiş ve imtiyaz yolunu başvurmuştur. Avrupa'da sanayi devrinden sonra kurulan su tesisleri Osmanlı Devleti'nde de örnek alınmış ve İstanbul için Terkos, Cendere gibi su pompa istasyonları kurulmuş, makineler ithal edilmiş ve su pompa istasyonlarından, hanelere, çeşmelere ve kamusal yapılara su verilmeye başlanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde çeşitli milletlere verilen imtiyazlarla birlikte İzmir'in su meselesini çözmek için ihale açılmış ve ihalenin Niyazi Bey isimli biri tarafından alınıp, 'La Compagnie Ottomane des Eaux de Smyrne' (İzmir Osmanlı Su Şirketi) isimli Belçikalı şirkete devredilmesiyle İzmir'in su meselesini çözmek için adım atılmıştır. Liege merkezli şirket modern bir su altyapısını şehre kazandırmak amacıyla makine tesisatını ve mühendisleri getirtip çalışmalarına başlamıştır. Şirket ilk olarak 1898 yılında Halkapınar gölüne yakın konumda Halkapınar tesisini inşa etmiştir. Tesiste; ana su pompa istasyonu dışında, su havuzu, idari bölüm, malzeme deposu ve atölye birimi bulunmaktadır. Halkapınar su pompa istasyonu şehrin belirli bölgelerine su vermekteydi. Şehrin üst kısmında bulunan mahallelerinde ise su sorunu devam etmekteydi. Yukarı mahallelerin su sorununu çözmek için Kadifekale'nin eteklerinde Selvilitepe Su Pompa İstasyonu'nun yapımı için de çalışmalara başlanmıştır. Yapımı ancak 1914 yılında tamamlanan ve yapımı beklenenden uzun süren, Kadifekale eteklerinde tez konusu olan Selvilitepe Su Pompa İstasyonu'nu inşa etmiştir. Yapı, 14 Haziran 1944 tarihli resmi gazetede de geçtiği üzere, 2000m²'lik bir alana kurulmuştur. Yapının bulunduğu konum 13.yy'da inşa edilmiş Koca Kapı su kemeri yakınındadır. İnşa edilen bu istasyon cumhuriyetin ilanı ile beraber devlet tarafından satın alınıp millîleştirilmiştir. Yabancı işçiler, Türk işçiler ile değiştirilmiş ve işlevine aynı şekilde devam etmiştir. Yıllar içerisinde yapıya bitişik betonarme ekleri ile xxii birlikte günümüze ulaşmıştır. Uzun yıllar aktif olarak kullanılmış ancak sonradan alana yakın bir konuma başka bir su pompa istasyonu inşa edilince atıl kalmış yapı içerisindeki makine donatıları korunmuş olarak günümüze gelmeyi başarmıştır. Yapı İzmir 1 Numaralı Kültür Varlıkları Koruma Kurulu tarafından 2002 tarihli 9728 sayılı karar ile tescil edilmiştir. Günümüzde 250 m²'lik bir alanda ilk döneminden kalmış kagir su pompa istasyonu ile yapıya sonradan bitişik inşa edilmiş alt kısmında makine tesisatı olan üst kısmında ise çalışanların konaklayabileceği lojman yapısı bulunan iki katlı betonarme ek yapı ile beraber vaziyettedir. İzmir Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (İZSU) mülkiyetinde olan yapı, günümüzde âtıl vaziyettedir. Tez konusu olan yapının, belgelenmesi ve koruma sorunları incelenip yeniden işlev kazandırılmasına yönelik öneriler geliştirilmiştir. Çalışma kapsamında alanda 3 boyutlu lazer tarama cihazı ile detaylı ölçüm yapılmış, oluşturulan nokta bulutundan üretilen ölçekli ortografik fotoğraflar ve geleneksel yöntemler ile alınan ölçüler sayesinde 1/50 ölçekte rölöve çizimleri hazırlanmıştır. Yapıda malzeme ve hasarlara yönelik tespitler yapılmıştır. Yapılan tespitlere yönelik müdahale önerileri geliştirilmiştir. Restitüsyon çalışmalarına altlık oluşturmak için, zaman içinde çeşitli ekler alan yapıda dönem analizi çalışması yapılmıştır. Dönem analizi çalışmalarına göre yapı üç dönemde incelenmiştir. Çalışmalara göre ilk dönem; 1914-1964 arasındaki dönemi, ikinci dönem; 1964-2007 arası, üçüncü dönem ise; 2007-2022 arasındaki dönemi kapsamaktadır. Ayrıca alanda bulunan bazı istinat duvarı gibi kalıntıların dönemi saptanamadığı için dönemi tanımlanamayanlar olarak çalışmada yer almıştır. Çalışma için; tarihi hava fotoğrafları, yapı üzerindeki izler, Osmanlı döneminde yapılan diğer su pompa istasyonları, İzmir'de bulunan diğer endüstriyel yapılar ile yapılan tipoloji çalışmaları ve literatür araştırması yapılmıştır. 1/50 ölçekte restitüsyon çalışması hazırlanmıştır. Çalışmalar sonucunda yapının ilk dönemi baz alınarak kagir su pompa istasyonunun niteliksiz eklerinden arındırılması, uluslararası kabul edilmiş ilkelerin benimsenerek Selvilitepe Su Pompa İstasyonu'nun, İzmirdeki endüstriyel miras yapıları arasında yerini alması ve içinde bulundurduğu teknoloji ile birlikte korunup müze işlevinde kamusal bir alan olarak değerlendirilmesi önerilmiştir. Yapının yeniden işlevlendirilmesi için, yapıya bitişik inşa edilmiş betonarme yapının yerine, kagir su pompa istasyonuna bitişik olmayan, tek katlı, istasyon yapısını gölgelemeyecek ve sergi amacına hizmet edecek yeni bir yapı yapılması önerilmiştir. Böylelikle kagir su pompa sitasyonunun batı cephesi ortaya çıkacak ve yeni tasarlanacak yapının üst kotunda istasyon yapısının girişinde ziyaretçilerin sosyalleşebilecekleri ve dinlenecekleri su pompa istasyonu ile bağ kuran bir avlu oluşturması amaçlanmıştır. Günümüzde 250 m²'lik alan içinde bulunan kagir istasyon yapısı için ada bazında araştırma kazısı yapılması önerilmiş ve çıkan bulgular sonucunda daha kapsamlı bir restorasyon projesi hazırlanması gereksinimine de değinilmektedir. Basmane Tren Garı'ndan Kadifekale'ye doğru çıkarken, yoğun mahalle dokusu içerisinde bulunan yapı için tren garından başlanarak alan içerisinde bulunan çeşitli tarihi alanları da kapsayan bir gezi rotasına dahil edilmesi önerilmektedir. Planlanacak rota ile insanların tarih ve kültürel miras hakkında farkındalık kazanmalarını sağlanması ve bu mirasın korunması için gereken önlemlerin alınması için bir çağrı yapacağı düşünülmektedir. Pompa istasyonunun çevresinde bulunan sivil mimarlık xxiii yapılarının da bağlam içerisinde değerlendirilip, korunması için çeşitli önlemler ve aksiyonlar alınacağı ümit edilmektedir . Tez çalışmasında, belgelenmesinin yapıldığı Selvilitepe Su Pompa İstasyonu'nun sahip olduğu değerlerin daha fazla yitirilmeden korunup yeni işlevi ile halka kazandırılması amaçlanmıştır.