Türk makam müziği ve çağdaş müzikte tanbur icrasına yönelik idiyomatik notasyon önerisi

Abstract

Bu çalışma, Türk makam müziğinde tanbur icrasına özgü (idiyomatik) tekniklerin ayrıntılı biçimde belirlenmesi ve bu tekniklerin yazılı müzikte daha doğru, anlaşılır ve tutarlı bir biçimde temsil edilebilmesi için idiyomatik bir notasyon sistemi geliştirmeyi amaçlamaktadır. Tarihsel olarak hem yazılı hem sözlü kişiden kişiye aktarım biçimlerinin birlikte var olduğu makam müziğinde meşk geleneği, icranın biçimlenmesinde nota yazısından daha baskın bir rol oynamıştır. Bu nedenle günümüzde kullanılan beş çizgili dizek temelli notasyon tanbura özgü ifade biçimlerini yansıtma açısından sınırlı konumdadır. Bu bağlamda tanbur icrasının kişisel yoruma dayalı zengin yapısı, yazılan ile icra edilen müzik arasında belirgin bir fark oluşturmakta, geleneksel yazım anlayışı icrayı temsil etmekte yetersiz kalmaktadır. Tez, bu sorunsalı Tanbûrî Cemil Bey'in Şedaraban Saz Semaisi üzerinden ele almakta ve bestecinin kendi icrası dâhil olmak üzere altı farklı icrayı kapsamlı biçimde karşılaştırmaktadır. İncelenen icralar, tanbur tekniğine özgü çok sayıda icra unsurunu ortaya koymaktadır. Çarpmanın farklı türleri (mızraplı, mızrapsız, çift çarpma, vurkaç), legato uygulamalarının çeşitliliği, vibratonun parmak ve sap titretme şeklindeki iki ana biçimi, portamento çeşitleri (notadan notaya, çarpmadan notaya, notadan çarpmaya), icracıdan icracıya değişen dem ses kullanımı, tarama ve flajole gibi teknikler bu unsurlar arasındadır. Ayrıca uzun süreli notaların icrası, inici yanaşık motiflerin kullanımında ortaya çıkan süsleme biçimi ve icradaki artikülasyon tercihleri de icralar arasında önemli değişiklikler göstermektedir. Bu çalışma kapsamında "yalın notasyon" terimi, Türk makam müziğinde yaygın olarak kullanılan ve temel ezgisel hattı esas alarak süsleme, artikülasyon ve çalgıya özgü icra ayrıntılarını büyük ölçüde icracının yorumuna bırakan yazım anlayışını tanımlamak üzere kavramsal bir çerçeve olarak önerilmektedir. Bu yaklaşım, notayı icranın birebir temsili olmaktan ziyade, icrayı hatırlatıcı ve yönlendirici bir araç olarak konumlandırmaktadır. Bu bulgular, eserin yalın notasyonu ile icrası arasındaki farkın yapısal bir özelliğe sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Her icracı, aynı ezgisel hattı kendi üslubuna, aldığı meşk geleneğine ve teknik hâkimiyetine göre yeniden biçimlendirmekte, bu durum da tanbur icrasının yazılı bir temsile kavuşturulabilmesi için sistematik bir yaklaşımı gerekli kılmaktadır. Tezde ayrıca, çağdaş bestecilerin tanbur için yazdığı eserler incelenmiş ve bu eserlerde kullanılan notasyon işaretleri, artikülasyon çeşitleri ve tanbura özgü teknik ögeler değerlendirilmiştir. Bu bölüm, güncel bestecilikte tanburun kullanım alanının giderek genişlediğini, ancak notasyonda ortak bir standardın henüz oluşmadığını göstermektedir. Bu iki bulgu alanı olan geleneksel icra analizleri ve çağdaş eser incelemeleri, tez çalışmasında birlikte ele alınarak tanbur için kapsamlı bir idiyomatik notasyon önerisi geliştirilmiştir. Bu öneri; nüans işaretleri, staccato ve legato türleri, vurgu biçimleri, arpej/tarama gösterimleri, tremolo çeşitleri, tril, puandorg, çarpmanın tüm alt türleri, portamento çeşitleri, doğal ve yapay flajoleler, vibrato türleri ve dem ses kullanımına ilişkin ayrıntılı sembol ve açıklamaları içermektedir. Her bir teknik için hem icra özellikleri hem de yazıdaki kullanım koşulları sistematik bir biçimde tanımlanmış, çalışmanın sonunda bu işaretleri bir araya getiren bir hızlı başvuru tablosu sunulmuştur. Bu çalışmada önerilen idiyomatik notasyon yaklaşımı, tekil ve bağlayıcı bir icra normu tanımlamayı amaçlamamaktadır. Aksine, tanbur icrasına özgü tekrar eden ve stilistik açıdan belirleyici teknikleri görünür kılarken, icracının üslup, yorum ve ifade alanını koruyan esnek bir yazı dili oluşturmayı hedeflemektedir. Sonuç olarak, bu çalışma tanbur icrasındaki teknik çeşitliliği analitik bir yaklaşımla ortaya koymakta ve bu çeşitliliğin yazılı müziğe aktarılabilmesi için işlevsel bir notasyon önermektedir. Önerilen notasyon, icra ile nota arasındaki mesafeyi azaltmayı, transkripsiyonların açıklığını artırmayı, çağdaş besteciler için uygulanabilir bir yazı çerçevesi sunmayı ve tanbur eğitimi için pedagojik bir referans oluşturmayı amaçlamaktadır. Böylece tez, hem geleneksel icra geleneğini hem de modern bestecilik yaklaşımlarını dikkate alan bütünlüklü bir yazı dili geliştirerek tanburun yazılı temsiline ilişkin literatüre özgün bir katkı sağlamaktadır. Tanburun icra teknikleri odağında geliştirilen bu analitik yaklaşım, aynı zamanda Türk makam müziğinde diğer çalgıların icra pratiklerine yönelik çalışmalar için de örnek bir model sunmaktadır. Performansa dayalı transkripsiyon, karşılaştırmalı analiz ve notasyon sentezini bir araya getiren bu yöntem, sözlü aktarım geleneğine sahip müziklerin yazılı temsiline yönelik ileride yapılacak araştırmalar için uygulanabilir bir çerçeve de önermektedir.