Bezmiâlem Vâlide Sultan Koleksiyonu'nda yer alan bir 16. yüzyıl Nizâmî Hamsesi: Beyazıt 5710 numaralı nüsha

Abstract

Bu tez, İran'ın büyük şairlerinden Nizâmî Gencevî'nin (ö. 611/1214) ünlü ve bir janra adını veren eseri Hamse'nin Türkiye Yazma Eserler Kurumu (TÜYEK) Beyazıt Yazma Eserler Kütüphanesi B5710 numaradaki yirmi bir tasvir içeren nüshasını merkezine almaktadır. Nizâmî Hamsesi veya Hamse-i Nizâmî olarak da anılan eser beş mesneviden oluşmaktadır: Mahzenü'l-Esrâr, Hüsrev ve Şîrin, Leyla ile Mecnun, Heft Peyker, İskendernâme (iki bölümdür: Şerefnâme-İkbalname). Nizâmî Hamsesi İslam kitap sanatları içinde İran şairi Firdevsî'nin (ö. 411/1020?) Şâhnâme adlı manzum eseri ile birlikte en çok resimli nüshası hazırlanan eserlerdendir ve bu bağlamda tasvir üsluplarının gelişimini izlemek bakımından sanat tarihi için önem taşımaktadır. Araştırmaya konu olan TÜYEK Beyazıt Yazma Eserler Kütüphanesi B5710 numaralı yazmanın 384a yaprağındaki ferağ kaydında Muhammed Kâtip tarafından Hic. 947/Mil. 1540 yılında istinsah edildiği bilgisi bulunurken istinsah yeri belirtilmemektedir. Y. 384b'de Sultan Abdülmecid'in (sal. 1839-61) annesi Bezmiâlem Vâlide Sultan'ın (ö. 1853) vakıf kütüphane kaydı ve vakıf mührü yer almaktadır. B5710 numaralı Hamse-i Nizâmî, 31.5 x 19.5 cm boyutlarında, 386 varaktan müteşekkildir. Metin Farsça, ta'lik hatla, genellikle her yaprakta dört sütuna on dokuz satır halinde yazılmıştır. Bazı yapraklarda sayfa düzeninde mâilen dizilen beyitlerle yapılan tasarımlar dikkati çekmektedir. Hatayi, penç, rûmî, saz yaprakları gibi motiflerle bezenmiş lake cildi orijinal değildir. Eserin başındaki eksik kısımlar vardır ve ilk beş yaprak esere sonradan eklenmiştir. Bu ilave sayfalara eksik kısımlar yazılmış; y. 1b'ye geç dönem üslubunda başlık tezhibi yapılmıştır. Muhtemelen aynı dönemde iç kapaklara Avrupa tarzında filigranlı yan kâğıtlar eklenmiştir. Eserin bezeme programında mesnevilerin bölüm başları, mesnevilerin içindeki ara başlıklar, mâilen yazılan beyitlerin araları Safevî üslubunda tezhiplenmiştir. Nüshadaki mesnevilere yirmi bir tasvir eşlik etmektedir. Ketebesinde istinsah yerine ilişkin bir bilgi bulunmamasına rağmen B5710 numaralı Hamse-i Nizâmî, tarihi itibariyle Safevî kitap sanatının kaliteli örneklerinden biridir. Tezde yürütülen üslup analizi sonucu eserdeki tezhip ve tasvirlerin Safevî dönemi Şiraz üslubunun anlayışını yansıttıkları karşılaştırmalı örneklerle saptanmıştır. Şiraz, Ortaçağ'dan itibaren bölgenin ilim ve ticaret merkezi olma özelliğini elinde tutmuş bir şehirdir. Safevî döneminde de bu önemini korumuş; özellikle kitap sanatlarında öncü olmayı sürdürmüştür. Safevî döneminde Şiraz atölyelerinde daha çok edebî ve tarihi konulu resimli el yazmaları hazırlanmış; popüler olan Firdevsî, Nizâmî, Sa'dî-i Şîrâzî (ö. 691/1292) gibi yazarların eserlerinin yanı sıra yeni konular ve yeni kompozisyonlar da denenmiştir. Şiraz atölyelerinde üretilen musavver (resimli) nüshalar, Osmanlı Devleti'nin başkenti İstanbul gibi bir çok şehirde okunmuş ve kütüphanelerdeki yerini almıştır. Tezde Safevî-Şiraz döneminde üretilen TÜYEK Beyazıt Yazma Eserler Kütüphanesi B5710 numaradaki Hamse-i Nizâmî'nin öncelikle sahibi olan Bezmiâlem Vâlide Sultan ve sanat hâmîliği konusuna değinilerek, eserin Vâlide Sultan'ın kitap koleksiyonundaki yeri üzerinde durulmuştur. Ardından eserin kendisine geçilmiş ve el yazma araştırma yöntemlerinden olan kodikolojik analiz ile fiziksel özellikleri ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Yirmi bir tasvirinin kataloğu yapılarak resim-metin ilişkisi ile ilgili bilgiler verilmiş; karşılaştırmalı inceleme metodu ile yakın tarihli benzer örnekler üzerinden kompozisyonlar üslup bağlamında değerlendirilmiştir. Nizâmî'nin eserlerine hâkim olan sembolizm konusunda daha derin bir analize gidilerek, renk ve sayı sembolizminin eserin resim programına etkisi olup olmadığı sorgulanmıştır. Eserin ketebesinde veya vakıf kaydında nüshanın İstanbul'a ve Vâlide Sultan'ın kütüphanesine nasıl intikal ettiğine dair kesin bilgi yoktur. Buna karşılık eserin mevcut durumu ve esere müdahaleler göz önüne alınarak olası yolculuğunun da bir hikâyesi yazılmaya çalışılmıştır. Bezmiâlem Vâlide Sultan'ın bugün Beyazıt Yazma Eserler Kütüphanesinde korunan kitap koleksiyonundaki yazma eserlerin kimilerinin Osmanlı sarayındaki ve Osmanlı entelektüellerinin mülkiyetindeki el yazmalarıyla yakın evsafta olması bu koleksiyonun bütüncül bir incelemesinin gerekli olduğuna işaret etmektedir. Anahtar Kelime: Nizâmî, Hamse, Bezmiâlem Vâlide Sultan, Safevî-Şiraz Üslubu, Beyazıt Kütüphanesi