Döngüsel ekonomi bağlamında yağmur suyu hasadı pratiklerinin kentsel açık alanlardaki performansının ölçülmesi

Abstract

Günümüzde doğal kaynakların hızla tükenmesi ve iklim değişikliğinin etkilerinin derinleşmesi öncelikli gündem konusu haline gelmiştir. Bu tür gelişmeler, kaynakların yönetimine ilişkin mevcut yaklaşımların gözden geçirilmesini ve yeniden yapılandırılmasını gerekli kılmaktadır. Özellikle su gibi yaşamsal öneme sahip bir doğal kaynağın, verimli biçimde kullanılması hem kırsal ölçekte hem de kentsel ölçekte öncelikli bir durum hâline gelmiştir. Bu tez çalışmasında, döngüsel ekonomi yaklaşımı ile yağmur suyu hasadı sistemlerinin kentsel açık alanlardaki performansı değerlendirilmiştir. Dünya yüzeyinin yaklaşık üçte ikisi sularla kaplı olmasına rağmen bu su dağılımında ciddi dengesizlikler bulunmaktadır. Dünyadaki toplam su varlığının yalnızca %0,007'sini doğrudan erişilebilir nitelikte tatlı su kaynakları oluşturmaktadır. Bu oran içme, sulama ve endüstriyel alanlarda kullanılabilecek su miktarının oldukça sınırlı olduğunu ortaya koymaktadır. Küresel ölçekte iklim kriziyle beraber lineer tüketim modeli de doğal kaynakların hızla tükenmesine neden olmaktadır. Ayrıca bu faktörlerle beraber mevcut su varlıkları üzerindeki yük giderek artmakta; bu durum mevcut altyapı sistemlerinin ve kentsel su yönetimi stratejilerinin sorgulanmasına neden olurken daha etkin ve sürdürülebilir su yönetimi politikalarının geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Döngüsel ekonomi yaklaşımı bu tür sorunlara karşı geliştirilen bir sistem olarak tanımlanmaktadır. Bu yaklaşım üretim ve tüketim süreçlerinin kapalı bir döngü içerisinde gerçekleşmesini ve bir sistemde oluşan atığın başka bir sistemin girdisi olmasını hedeflemektedir. "Beşikten beşiğe" tasarım felsefesi, biyomimikri ilkeleri, endüstriyel ekoloji anlayışı, doğal kapitalizm yaklaşımı ve mavi ekonomi modeli, döngüsel ekonomi kavramıyla ilişkilendirilen kavramlar arasında yer almaktadır. Başlangıçta atık yönetimiyle ilişkilendirilen kavram zaman içerisinde üretim ve tasarım süreçlerini kapsayan bütüncül bir sistem yaklaşımına dönüşmüştür. Döngüsel ekonomi yaklaşımının su yönetim sistemlerine uyarlanmış biçimi olan döngüsel su ekonomisi, suyun tek yönlü kullanımı yerine kapalı sistem içerisinde tekrar dolaşıma sokulmasını hedeflemektedir. Dünya Bankası'nın oluşturduğu WICER modeli, kentlerin su ve altyapı sistemlerini döngüsel ekonomi perspektifiyle yeniden yapılandırmayı ve bu sistemlere dayanıklılık kazandırmayı amaçlamaktadır. Uygulayıcılara yönelik bir rehber olarak tasarlanan model, dayanıklı ve kapsayıcı hizmetler sunmak, atık ve kirliliği ortadan kaldırmak, doğal sistemleri korumak ve yenilemek olmak üzere üç hedef doğrultusunda şekillendirilmiştir. Ayrıca yapılan literatür çalışmalarında döngüsel su ekonomisi kavramının tanıma, yeniden düşünme, kaçınma, azaltma, değiştirme, yeniden kullanma, geri dönüşüm, kademeli kullanma, depolama, geri kazanım, su kaynaklarının geri kazandırılması, dayanıklılık ve ilişkisel yaklaşım stratejileri olmak üzere 14 strateji ile ilişkilendiği tespit edilmiştir. Doğal kaynaklar üzerindeki baskılar göz önüne alındığında yağmur suyu hasadı sistemleri alternatif bir su kaynağı olarak öne çıkmaktadır. Kentsel alanlarda sürdürülebilir su yönetimine katkı sağlayan bu sistem, alternatif bir su kaynağı olmasının yanı sıra yüzey akışlarını azaltarak taşkın riskini düşürmekte, mevcut su temin sistemlerine olan bağımlılığı azaltmakta ve kentsel altyapıyı iklim değişikliğine karşı daha dirençli hale getirmektedir. Yağmur suyu hasadı sistemlerinin Mezopotamya, Antik Roma ve Bizans dönemlerinden günümüze kadar tarihsel gelişimi ve kavramın literatür içerisindeki gelişimi incelenmiştir. Ayrıca, çalışma kapsamında mikro havza ve makro havza yöntemleri temelinde sınıflandırılan yağmur suyu hasadı sistemleri ile bu sistemlerin kentsel ölçekteki uygulamaları detaylı olarak ele alınmıştır. Bununla birlikte, çalışma alanlarına önerilen sistemin kentsel açık alanlardaki uygulanabilirliği kapsamlı biçimde değerlendirilmiştir. Çalışma alanı olarak, Akdeniz ve Karadeniz iklimleri arasında geçiş bölgesinde yer alan İstanbul şehrinde Taksim Meydanı ve Gezi Parkı seçilmiştir. Birbirlerine yakın bölgede konumlanan, aynı iklim kuşağında yer alan, farklı zemin karakterlerine sahip ve orta ölçekli kamusal açık alan statüsüne sahip bu alanlarda yapılan çalışmalar üç temel eksen doğrultusunda şekillendirilmiştir. İlk olarak her iki çalışma alanında da yüzey özellikleri ve meteorolojik veriler göz önüne alınarak yıllık yağmur suyu potansiyelleri hesaplanmıştır. Ardından mevcut bitki örtüsü ve su ihtiyaçları göz önüne alınarak verimli kaynak kullanımına yönelik sulama sistemleri önerilmiştir. Alanların su ihtiyaçları ve yağmur suyu depolama potansiyelleri ile depolamaya ve kullanıma yönelik sistem tasarımı geliştirilmiştir. Son aşamada ise proje kapsamında elde edilen bulgular, uygulanan yöntemler ve sistemin genel işleyişine dair çıktılar detaylı biçimde değerlendirilmiş; bu değerlendirme aracılığıyla önerilen modelin çevresel ve ekonomik açıdan nasıl bir katkı sunduğu ortaya konmuştur. Her iki alan için önerilen sistemler çevresel sürdürülebilirlik açısından değerlendirildiğinde mevcut altyapı sisteminde kanalizasyon sistemine yönlendirilen yağmur suyunun doğrudan depolama sistemlerine aktarılmasıyla beraber suyun doğal döngüye yönlendirilmesi sağlanmıştır. Ayrıca depolan suyun, çalışma alanlarında ihtiyaç duyulan su miktarının çoğunu karşıladığı görülmüştür. Sistemlerin ekonomik boyutu incelendiğinde ise amortisman süresinin makul sayılabilecek düzeyde kalması, düşük bakım maliyeti ve uzun vadeli bütçe tasarrufu sağlaması gibi unsurlar ön plana çıkmaktadır. Sonuç olarak bu tez, yağmur suyu hasadını yalnızca teknik bir uygulama olarak değil; döngüsel ekonomi, döngüsel su ekonomisi, iklim adaptasyonu, kentsel dirençlilik ve sürdürülebilirlik politikalarını kapsayan bütüncül bir strateji olarak ele almaktadır. Döngüsel su ekonomisi stratejileriyle yüksek düzeyde örtüşen bu sistemler, yerel ölçekte su döngüsünü yeniden yapılandıran, farklı kentsel sistemler arasında iş birliğini teşvik eden ve doğal kaynakların bütüncül bir yaklaşımla yönetilmesini esas alan bir model sunmaktadır.