Aydın-Milet ören yerindeki menteşe beyliği dönemi Lalaoğlu Hamamı restorasyon projesi

Abstract

Günümüzde Aydın ilinin, Didim ilçesi sınırları içerisinde yer alan Milet Antik Kenti; Neolitik dönemden itibaren pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış çok katmanlı bir yerleşim bölgesidir. Kent, en parlak zamanlarını İyonya döneminde yaşamış olmasına karşın bugüne kadar ayakta kalmış eserlerin büyük kısmı Roma dönemine aittir. Bizans döneminde "Palatia" adıyla anılan yerleşim 13. Yüzyılda Menteşe Beyliği'nin bölgeyi denetimi altına almasından sonra iki yüz yıl boyunca bir Beylik merkezi olarak iskan görmüş ve bu dönemde "Balat" olarak adlandırılmıştır. Bölge 15. yüzyılın sonuna kadar jeopolitik ve ticari önemini korumuş olsa da Büyük Menderes Nehrinin liman bölgesini alüvyonla doldurması nedeniyle zaman içinde denizden uzak bir kara yerleşimi halini almış yerleşimin deniz ile kalan tek bağlantısı Menderes Nehri'nin denize dökülen kolları olmuştur. 17. yüzyıla gelindiğinde belde, etrafı bataklıklarla kaplı küçük bir yerleşime dönüşmüş; hamamlar, hanlar gibi kamusal yapıları atıl kalmış; ticari önemini ise tamamen yitirmiş bir durumdadır. Belde, Cumhuriyet dönemine gelindiğinde Aydın ilinin Söke ilçesine bağlı küçük bir köy durumundadır. 1958 depreminde büyük oranda yıkıma uğrayan köy, beldenin iki kilometre güneyinde yeniden inşa edilerek arkeolojik sit alanının içerisinden çıkartılmıştır. Bölgedeki ilk arkeolojik kazılar 1873 yılında Fransız arkeologlar öncülüğünde başlamıştır. 1899 yılından itibaren kazıları Alman arkeologlar yürütmüştür. Günümüzde alandaki arkeolojik çalışmalar hala devam etmektedir. Bu tez çalışması, Aydın ilinin Didim ilçesinde yer alan Milet Antik Kenti arkeolojik sit alanı sınırları içerisinde yer almakta olan Lalaloğlu Hamamını ele almaktadır. Yapının tam yapım yılı bilinmemesine karşın 14. yüzyıl sonu, 15. yüzyıl başı arası bir döneme ait olduğu düşünülmektedir. Menteşe Beyliği dönemine ait olan hamam yapısı, bölgedeki dört beylik dönemi hamamından biri ve oturum alanı bakımından en büyük olanıdır. Lalaoğlu Hamamı, arkeolojik sit alanının doğusunda, Roma dönemine ait kalıntıların üzerine oturan çok katmanlı bir kültür varlığıdır. Doğu tarafı "İyonik Stoa" kalıntılarının, batı tarafı "Roma Caddesinin" üzerinde konumlanmakta olan hamam yapısı, "Capito Hamamı" ve "Delphinion Tapınağı" ile de yan yanadır. Yapının temelleri ve beden duvarları taş örgüye sahiptir fakat duvar örgüsünün içinde tuğla malzeme de kullanılmıştır. Kapı açıklıkları, üst örtüler ve üst örtüye geçiş elemanları ise tuğla ile inşa edilmiştir. Devşirme malzemeler kaba örgü içinde fazlaca kullanılmıştır. Ortası kubbeli, enine sıcaklıklı, çift halvetli plan şemasına sahip yapı, erken dönem Türk mimarisi özellikleri taşımaktadır. Günümüzde duvarları, kapı açıklıkları, çeşitli bezemeleri, mukarnaslar ve Türk üçgenlerinden oluşan kubbeye geçiş elemanlarıyla büyük oranda sağlam olan hamam yapısı; üst örtülerini ise büyük oranda kaybetmiştir. İnşa edildiği dönemden itibaren 16. yüzyıl sonlarına kadar kullanımda olduğu teyit edilebilen hamam yapısının 17. yüzyıl ortalarına gelindiğinde atıl durumda olduğu düşünülmektedir. Denizden uzak kalması sebebiyle ticari önemini yitiren ve sürekli küçülen Balat'taki İlyas Bey Cami dışındaki tüm Menteşe Beyliği dönemi yapıları, 20. yüzyıla kısmen veya büyük oranda yıkıma uğramış ve atıl durumda ulaşmıştır. 1955 yılında meydana gelen Söke zelzelesinde ise hamam yapısının soyunmalık mekanının büyük oranda sağlam olan batı ve güney duvarları kaybedilmiştir. Ayrıca bölgede çalışan kazı ekipleri tarafından çeşitli gerekçelerle 20. yüzyılın ilk çeyreğinde soyunmalık mekanının kuzey tarafında, üçüncü çeyreğindeyse sıcak su deposunun duvarındaki açıklığa ve deponun iç mekanına birtakım müdahalelerde bulunulmuş ve yapının özgün bütünlüğüne zarar verilmiştir. Bu tez çalışmasında, Türkiye'de az sayıda örneği olan Menteşe Beyliği Dönemi hamamları örneklerinden, Milet ören yerinin doğusunda yer alan Lalaoğlu Hamamının mevcut durumu mimari ve yapısal özellikleri bakımından incelenerek sahip olduğu problemler ele alınacaktır. Yapının mevcut durumu ve mevcut durumunun barındırdığı problemler detaylı bir şekilde incelendikten sonra yapının özgün formu tartışılacaktır. Ardından yapının korunması, sergilenmesi ve gerekli görülmesi durumunda yeniden işlevlendirilmesi bağlamında nasıl bir çalışma yapılması gerektiği irdelenecek ve projelendirilecektir.