Afet sonrası geçici yaşam alanları tasarımı: mekânsal verimliliği artırmaya yönelik hesaplamalı tasarım temelli bir analiz çalışması

Abstract

Dünya, doğal dengesini sürdürebilmek adına tarih boyunca çeşitli doğa olaylarına maruz kalmıştır. Bu süreçte, dünya üzerinde yaşayan toplumlar, öngörülmesi güç olan doğal afetlerin etkileriyle karşı karşıya kalmış ve yaşamlarını bu koşullar altında sürdürmüştür. Doğal afetler arasında, yerleşim alanları ve yapılaşma üzerinde önemli etkiler oluşturan deprem olgusu, barınma ihtiyacını doğrudan etkilemesi nedeniyle öne çıkmaktadır. Dünya genelinde birçok ülke deprem tehlikesi altında bulunmakta olup, Türkiye de bu ülkeler arasında yer almaktadır. Türkiye, aktif fay hatları üzerinde konumlanmış bir jeolojik yapıya sahiptir ve tarihsel süreçte farklı büyüklük ve şiddetlerde çok sayıda deprem meydana gelmiştir. Bu depremler, önemli ölçüde can ve mal kayıplarına yol açmıştır. Depremler sonucunda oluşan kayıpların başlıca nedenlerinden biri, yapıların deprem etkilerine karşı yeterli dayanımı gösterememesidir. Yapı hasarları ve yıkımlar sonrasında, afetzedeler için barınma ihtiyacı öncelikli bir sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Uzun yıllar boyunca yaşanan afetlerin ardından, afetlerin meydana geldiği konumlar ve büyüklükler farklılık gösterse de, afet sonrası geçici barınma amacıyla kullanılan prefabrik yapılar ve bu yapıların yerleşim planlarında büyük ölçüde benzerlikler gözlemlenmektedir. Afetzedelerin, afet sonrası koşullarda barınmak zorunda kaldıkları konteyner yapılar, çoğu durumda geçici çözümler olarak tasarlanmasına rağmen uzun süreli yaşam alanları haline gelmektedir. Afet sonrası süreçte bireylerin yaşadığı kayıplar, yaşam düzenlerindeki köklü değişimler ve günlük rutinlerin yeniden oluşturulma gerekliliği göz önüne alındığında, barınma alanlarının standartlaştırılmış ve sabit yerleşim düzenine sahip konteyner birimlerinden oluşması, uzun vadede sağlıklı ve nitelikli yaşam çevreleri oluşturulması açısından sınırlılıklar ortaya koymaktadır. Bu durum, afet sonrası iyileşme ve yeniden yapılanma süreçlerinin sürdürülebilirliği üzerinde belirleyici bir etki oluşturmaktadır. Bu çalışmanın amacı, afet sonrası barınma ihtiyacını karşılamak üzere kurulan konteyner kentler özelinde, mekânsal pratikler aracılığıyla daha yaşanabilir, sosyal ve işlevsel gereksinimlere yanıt verebilen ve mahalle kurgusunu temel alan bir yerleşim düzeni önermektir. Önerilen yerleşim düzeni, özellikle yoğun yerleşim bölgelerinde meydana gelmesi olası afetlere hazırlık kapsamında, geçici barınma ihtiyacının yüksek olduğu alanlar için yaşam çevreleri oluşturmayı hedeflemektedir. Bu bağlamda ele alınan yerleşimler, etkin bir mahalle düzeni kurgusu çerçevesinde değerlendirilmiş olup, mahalle kurgusunun temel hedeflerinden biri, yüksek kullanıcı yoğunluğunu barındırabilecek mekânsal organizasyonlar geliştirmektir. Bu amaç doğrultusunda, mimarlık alanında hesaplamalı tasarım pratiklerinden yararlanılarak, beklenen Marmara Depremi'nden etkilenmesi öngörülen yoğun nüfuslu megakent İstanbul çalışma alanı olarak seçilmiştir. Çalışma kapsamında, farklı mahalle kurgularına olanak tanıyan ve birden fazla potansiyel yerleşim senaryosu üretebilen bir yapı sistemi tasarlanmıştır. Bu yapının tasarım sürecinde, üretken tasarım yaklaşımlarından biri olan Hücresel Özdevinim yöntemi tercih edilmiştir. Bu yöntem aracılığıyla, mahalle kurgusunun doğal oluşum süreçlerini ve mekânsal pratiklerini temsil edebilen, kendi kendine uyum sağlayarak farklı mekânsal sonuçlar üretebilen bir sistem geliştirilmiştir. Çalışma, Grasshopper ortamında parametrik tasarım altyapısı üzerine kurulmuş; Hücresel Özdevinim yöntemi Python dili ile oluşturulan bir kod bloğu aracılığıyla çalıştırılmıştır. AFAD İstanbul İl Müdürlüğü ile gerçekleştirilen görüşmeler doğrultusunda, İstanbul ili sınırları içerisinde üç farklı rezerv alan belirlenmiş ve önerilen sistemin uygulanabilirliğini değerlendirmek amacıyla bir vaka çalışması yürütülmüştür. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda, çalışma kapsamında geliştirilen mekânsal yerleşim önerilerinin, afet sonrası geçici yaşam alanlarının planlanmasında görev alan karar vericiler için değerlendirilebilir bir yaklaşım sunması amaçlanmaktadır. Yürütülen vaka çalışmaları kapsamında, AFAD ve ilgili belediyeler tarafından planlanan mevcut vaziyet planları ile Hücresel Özdevinim yöntemi kullanılarak üretilen yerleşim senaryoları karşılaştırılmıştır. Eyüpsultan ve Maltepe rezerv alanlarında yapılan değerlendirmelerde, parsel sınırları ve konteyner birim ölçüleri değiştirilmeden yalnızca yerleşim kurgusunun yeniden düzenlenmesiyle, konteyner kapasitesinde %3,5 ile %13,3 arasında artış sağlanabildiği; buna ek olarak yeşil alan ve çok amaçlı kullanım alanları için binlerce metrekarelik ek potansiyel alan üretilebildiği görülmüştür. Elde edilen bulgular, özellikle AFAD planlarında yer almayan çok amaçlı kullanım alanlarının ve süreklilik gösteren yeşil alanların, üretken tasarım yöntemi ile yerleşim kurgusuna entegre edilebildiğini ortaya koymaktadır. Aynı konteyner sayısının korunduğu senaryolarda dahi, yalnızca vaziyet planı kararlarının değiştirilmesiyle %35'e varan oranlarda yeşil alan artışı ve önemli ölçekte ortak kullanım alanı üretimi mümkün olmuştur. Bu sonuçlar, afet sonrası geçici yaşam alanlarının tasarımında mekânsal organizasyonun, kapasite artışı kadar sosyal ve işlevsel mekân üretimi açısından da belirleyici bir rol oynadığını göstermektedir. Sonuç olarak, konteyner birimlerinin arazi üzerindeki yerleşim planlamasının geliştirilmesi, afet sonrası geçici yaşam alanlarında kullanıcıların yaşam koşullarının iyileştirilmesine ve psiko-sosyal iyileşme süreçlerinin desteklenmesine yönelik önemli bir potansiyel sunmaktadır. Bu planlama yaklaşımı, yoğun nüfuslu bölgelerde uygulanabilirliği ve afet sonrası iyileşme sürecine katkı sağlayabilme olasılığı nedeniyle, Marmara Depremi sonrasında oluşturulacak geçici yaşam alanlarının mekânsal niteliğinin artırılmasına yönelik değerlendirilebilir bir çözüm olarak ele alınmaktadır.