Yağmur suyu yönetiminin peyzaj tasarım sürecine entegrasyonu için kontrol sistemi ve tasarım yöntemi önerisi: İTÜ Ayazağa yerleşkesi örneği

Abstract

Sürdürülebilir kentlerde su kaynakları yönetiminde ekosistem tabanlı yaklaşımların kabul görmesi ile 1980'lerin sonunda kentsel suların yönetiminde köklü değişimler olmuştur. Farklı ülkeler tarafından kabul gören sürdürülebilir su tasarım/yönetim yaklaşımlarını (DEG, SDKT, SDS vb.) takiben peyzaj performans kavramı gelişmiş, beraberinde sürdürülebilirliğin ölçümünü hedefleyen değerlendirme sistemleri ile yüksek performanslı peyzajların uygulanmasına yönelik yerel rehberler ve tasarım arayüzleri ortaya çıkmıştır. Ortak ilkeleri benimseyen ancak kullanıldığı yer için özelleşmiş olan yağmur suyu tasarım/yönetim yerel rehberleri; hesaplama arayüzleri, tasarım ilke ve hedefleri, bakım gereklilikleri, yağmur suyu yönetim araçlarından oluşmakta olup, yağmur suyu yönetiminin peyzaj tasarımına entegrasyonunda yol gösterici nitelik taşımaktadır. Yağmur suyu yönetim anlayışının gelişim sürecinde, küçük bir kent prototipi olarak işlevlenen üniversite kampüsleri ise, iyi örneklerin uygulanması ve literatüre katkı sağlanmasında öncelikli tasarım deneme alanları olarak işlevlenmiştir. Geçtiğimiz 10 yılda yaygınlaşan ve katılımcı üniversite sayısının her geçen gün arttığı Sürdürülebilir Üniversite Kampüsü Değerlendirme Sistemleri, peyzaj performans kavramının üniversite kampüslerinde araştırma-uygulama konusu olarak yaygınlaşmasında etkin olmuştur. Ancak gelişmiş ülkelerdeki üniversiteler yağmur suyu tasarım uygulamaları için bulundukları bölgeye özel hazırlanmış yerel rehberleri referans alabilirken, Türkiye gibi sürdürülebilir yağmur suyu altyapısı olmayan ülkelerdeki uygulamalar için ilgili performans değerlendirme sistemleri tasarım hedefi olarak kabul edilmiştir. Oysaki değerlendirme rehberleri tasarım ve uygulamanın performans çıktılarına odaklanırken, yağmur suyuna odaklanan yönlendirici-rehber ve uygulamalar konuyu planlama, tasarım ve uygulama alanlarında daha derinlemesine ele almakta olan yön göstericilerdir. Bu sebeple referans niteliğinde yerel yağmur suyu tasarım yönlendiricileri bulunmayan ülkelerdeki kampüs çalışmalarında, su yönetiminin peyzaj tasarımına entegrasyonunda etkin olacak minimum asgari tasarım kriterlerinin belirlenmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Aradaki boşluğun doğru yönlendirilmesi amacıyla bu araştırma; gelişmiş ülkelerdeki sürdürülebilir yağmur suyu uygulamaları ile sürdürülebilir peyzaj tasarımı arasındaki ilişkiselliğin tanımlanması ile, herhangi bir yerde uygulanabilinecek yağmur suyu yönetim ilke ve uygulamalarını içeren bir altlık olarak işlevlenen Kontrol Sistemi (KS) ve bu altlığın peyzaj tasarımına entegrasyonunda yön gösterici olarak işlevlenecek Tasarım Yöntem (TY) önerisinin gelişimi üzerine kurgulanmıştır. Öneriler İTÜ Ayazağa Kampüs'ü pilot alanında yapılan yağmur suyu yönetim / tasarım denemeleri ile eşzamanlı olarak üretilmiştir. Çalışma kapsamında yapılan Literatür araştırmasından elde edilen yerden bağımsız veriler ile desteklenen Kontrol Sisteminin, oluşum ve uygulama aşamasında pilot alan ile ilişkisinin tasarım yöntemine etkisi, yağmur suyu tasarımının alandan bağımsız olamayacağı ve bu nedenle her kurumun kendi özelleşmiş yağmur suyu tasarım/yönetim rehberini oluşturması gerekliliği sonucunu da doğurmuştur. Bu sebeple öneri çalışma, geliştirilerek kurumsal bir tasarım rehberine altlık oluşturabilecek nitelikte kurgulanmıştır. Çalışma kapsamında sürdürülebilir üniversite kampüslerinde su yönetimi, sürdürülebilir alternatif yağmur suyu yönetim yaklaşımları, yağmur suyu yönetim yerel rehberleri, üniversiteler için hazırlanmış performans değerlendirme sistemleri incelenmiştir ve inceleme sonunda sürdürülebilir yağmur suyu yönetim/tasarımının ilkesel ve uygulama odaklı içeriği ortaya konmuştur. Elde edilen bilgiler doğrultusunda hazırlanan Kontrol sistemi içeriği 9 başlıktan oluşmakta olup, yağmur suyu tasarımı için gerekli olan asgari kriterleri içermektedir. Bu başlıklar sırasıyla; yağmur suyu yönetim analizleri, yağmur suyu hesap özetleri, tasarım soru ve yaklaşımları, alan kirleticileri, kısıtlayıcılar ve araçlar arayüzü, yapısal olmayan yağmur suyu yönetim pratikleri, ön arıtma zinciri oluşturulması, maksimum su tasarrufu hesap şablonu ve performans hesaplarıdır. Tasarım yöntemi ise Kontrol Sisteminin İTÜ Ayazağa yerleşkesine uygulanması aşamasında oluşturulmuştur. Kontrol sisteminin peyzaj tasarımına entegrasyonunu amaçlayan tasarım yöntemi, peyzaj tasarım aşamalarına paralel olarak şekillendirilerek, kontrol sisteminin bir peyzaj projesi oluşum aşamalarına nasıl dahil olacağını tariflemektedir. Aşamaların analiz, sentez, konsept stratejilerin geliştirilmesi, avan proje oluşturulmasına ek olarak, tasarım performans değerlerlendirmesini de içermesiyle, tasarımcının tasarım önerisini kontrol ederek gerekli uyarlamaları yapabilmesi öngürülmüştür. İTÜ pilot alanında uygulanan tasarım yöntemi, analiz aşamasında elde edilen veriler ile elde edilen üst ölçek sentezlerin, alt ölçek kararları yönlendirecek şekilde yorumlanmasına örnek teşkil etmektedir. Yer bağımsız veriler ile kurgulanmış kontrol sisteminin, alandan beslenen bir tasarım yöntemi ile uygulanması ile yağmur suyu tasarımının çalışma alanı özelinde ele alış biçimi kademeli olarak ortaya konmuş, alana özel stratejiler geliştirme önerileri ile de kurumsal rehber altyapı oluşumunu destekleyici bir niteliğe büründürülmüştür. Öneri kontrol sistemi ve tasarım yöntemi proje yönetim ve kontrol birimlerinin eksikliğinin yaşandığı, yağmur suyu yönetim altyapısının geleneksel yöntemlerle sınırlı kaldığı, araştırma ve uygulama alanında yeterli gelişme kaydedemediği için yerel rehber eksikliği yaşanan yerlerde kullanılabileceği gibi, geliştirilerek alana özel yerel rehber oluşturulması içinde bir altlık teşkil etmektedir. Çalışma peyzaj mimarları, yağmur suyu tasarımı ile ilgili meslek disiplinleri, sürdürülebilirlik ile ilgilenen kampüs içi birimler tarafından tasarım aracı; akademisyenler ve öğrenciler tarafından eğitim aracı; kamu, işveren ve yönetici birimler tarafından kontrol aracı olarak kullanılacak bir referans oluşturmaktadır. Asgari tasarım kriterlerini içermesi ve tasarımcıyı yönendirecek pratik arayüzlere sahip olması ile peyzaj tasarımında yağmur suyu yönetimini tasarımcı insiyatifinden çıkartarak, kantitatif temelli yönteme dayandıran bir sürece yönlendirecektir.