Diyarbakır suriçi bölgesi'nde mekan örgütlenmesi değişiminin mekan morfolojisi ve kentsel direnç bağlamında irdelenmesi

Abstract

Bu doktora tezi, "Diyarbakır Suriçi Bölgesi'nde Mekan Örgütlenmesi Değişiminin Mekan Morfolojisi ve Kentsel Direnç Bağlamında İrdelenmesi" başlığı altında Diyarbakır'ın tarihi kent merkezi Suriçi'nin geçirdiği dönüşümü mekan morfolojisi ve kentsel direnç kuramı bağlamında incelemektedir. Çalışmanın temel çıkış noktası, konutun en temel mekansal birim olarak kültürel kodları, toplumsal davranış örüntülerini ve siyasal süreçleri diğer yapılardan çok daha doğrudan yansıtmasıdır. Bu nedenle tezin odak noktası hem kentsel ölçekte hem de konut ölçeğinde mekansal örgütlenmenin yüz yılı aşkın bir süreçte nasıl dönüştüğü ve bu dönüşümlerin direnç mekanizmalarını nasıl ortaya çıkardığıdır. Dicle Nehri kıyısında yer alan Diyarbakır, tarih boyunca Mezopotamya ve Anadolu kültürlerinin kesişim noktasında bulunmuş, surlarla çevrili kent dokusu ve avlulu evleriyle güçlü bir mekansal süreklilik sergilemiştir. Bununla birlikte Cumhuriyet'in ilk yıllarında surların kısmen yıkılması, 1950'lerden itibaren başlayan göçler, 1990'lı yıllarda yaşanan yoğun ve zorunlu göç dalgaları, imar planlarının dayattığı modernleşme politikaları ve 2016'da yaşanan çatışmalar sonucu ortaya çıkan yıkımlar kentin mekansal bütünlüğünü ciddi biçimde sarsmıştır. Bu kırılmalar, çalışmada "oluşum (kurucu) morfolojisi" ve "bozulma (yıkım) morfolojisi" olarak tanımlanan iki farklı mekansal örgütlenme biçiminin çakışmasına yol açmıştır. Kent, bu iki morfoloji arasındaki gerilimli ilişki sayesinde bir tür direnç üretmiş; değişim baskıları altında dahi tarihsel kimliğini tamamen kaybetmeden uyum sağlayabilmiştir. Çalışma 1900-2024 yıllarını kapsayan uzun erimli bir zaman çerçevesi içerisinde yürütülmüştür. Kentsel ölçekte, Suriçi'nin sokak ağı mekansal dizim yöntemleriyle çözümlenmiş; bütünleşme ve seçim değerleri üzerinden erişilebilirlik ve merkezilik örüntüleri farklı dönemler için karşılaştırılmıştır. Konut ölçeğinde ise on üç geleneksel avlulu Diyarbakır evi seçilerek planlarının farklı dönemlerdeki halleri Justified Plan Graph (JPG) ve Görülebilirlik Analizi (VGA) teknikleriyle incelenmiştir. Bu çok ölçekli yaklaşım sayesinde makro düzeydeki kentsel dönüşüm ile mikro düzeydeki mekansal uyarlamalar arasındaki süreklilikler ve farklılaşmalar ortaya konulmuştur. Analiz sonuçları göstermektedir ki, kentsel ölçekte her türlü yıkıma rağmen ana ticaret ve ulaşım aksları yüksek bütünleşme ve seçim değerlerini korumuş, böylece kentin mekansal omurgası direnç göstermiştir. Buna karşılık konut alanları giderek artan mekansal ayrışma ile varlığını sürdürmüş, bu da farklı bir direnç biçimini, yani yalıtım yoluyla süreklilik stratejisini ortaya çıkarmıştır. Konut ölçeğinde ise avlulu evlerin iç mekanlarında yaşanan bölünmeler, işlevsel değişiklikler ve parçalanmalara rağmen avlu süreklilikle korunan merkezi rolünü devam ettirmiştir. Bu durum, avlunun hem toplumsal yaşamın çekirdeği hem de mekansal örgütlenmenin en dirençli unsuru olduğunu göstermektedir. Elde edilen bulgular, direnç olgusunun statik bir iyileşme süreci değil, aksine süreklilik ile dönüşümün birlikte işlediği dinamik bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Suriçi'nde kentsel aksların sürekliliği makro ölçekte direncin, avlunun merkezi rolünü koruması ise mikro ölçekte direncin göstergesidir. Tez, böylece kentsel direnç kuramına çok katmanlı ve çok ölçekli bir bakış açısı kazandırmakta, tarihi kent merkezlerinin değişim süreçlerini anlamak için aktarılabilir bir metodolojik çerçeve sunmaktadır. Sonuç olarak Diyarbakır Suriçi örneği, tarihi kentlerin sürekliliği hangi mekansal mekanizmalarla koruduğunu ve değişime nasıl uyum sağladığını göstermektedir. Çalışma, hem kentsel morfoloji ve mekansal dizim literatürüne kuramsal katkı sunmakta hem de tarihi çevrelerde direnç odaklı koruma ve planlama politikaları için yol gösterici öneriler geliştirmektedir.