Dünyada ve osmanlı imparatorluğu'nda meteorolojinin kurumsallaşması: amelî ve tatbîkî meteoroloji üzerine bir inceleme

Abstract

Bu tez, meteorolojinin bilimsel bir disiplin olarak geçirdiği evrimi hem küresel ölçekte hem de Osmanlı Devleti bağlamında incelemeyi amaçlamakta; Osmanlı'daki erken ve giderek artan ilgiyi ortaya koyarak merkez-çevre ikiliğine dayalı basitleştirilmiş modellere eleştirel bir yaklaşım sunmaktadır. Çalışma dört ana bölümde yapılandırılmış olup, tarihsel gelişim çizgisi içinde meteorolojik bilginin dönüşümünü ve Osmanlı'da bu sürece verilen tepkileri karşılaştırmalı biçimde ele almaktadır . İlk bölümde, meteorolojinin XVIII. yüzyıl öncesindeki gelişimi değerlendirilmiş, Aristoteles öncesi doğa felsefeleriyle başlayan süreç, Aristoteles'in Meteorologica adlı eseriyle bilimsel temeller kazanması açısından ele alınmıştır. Ardından, Aristoteles sonrası dönem ve deneysel yöntemin ortaya çıkışıyla birlikte meteorolojik olayların gözleme dayalı açıklanmaya başlanması aktarılmıştır. Termometre, barometre gibi meteorolojik aletlerin icadı ise modern meteorolojinin temellerinin atıldığı ikinci aşamayı oluşturmuştur. İkinci bölümde, XIX. ve XX. yüzyılda meteoroloji biliminin kurumsallaşması üzerinde durulmuştur. Bu dönemde Avrupa'da kurulan meteoroloji kurumlarının işleyişi ve özellikle uluslararası meteoroloji kongrelerinin bilgi paylaşımı, veri standardizasyonu ve iş birliği açısından önemi incelenmiştir. Bu gelişmelerin, bilimin sınırları aşan bir koordinasyon alanı hâline gelmesinde oynadığı rol vurgulanmıştır. Üçüncü bölüm, meteoroloji biliminin Osmanlı Devleti'ndeki gelişimini konu almaktadır. Osmanlı'da meteorolojiye olan ilginin Fatih Sultan Mehmed dönemine kadar dayandığı, ancak bilimsel ve kurumsal düzeye geçişin özellikle Tanzimat sonrası dönemde ivme kazandığı ortaya konmuştur. Rasathaneler, çeviri faaliyetleri, modern meteorolojik gözlemler ve uluslararası bağlantılar gibi konular Osmanlı'nın bu alandaki çabalarının örneklerini sunmaktadır. Son bölümde ise Ahmet Tevfik Göymen'in Amelî ve Tatbîkî Meteoroloji adlı eseri ele alınmıştır. Bu eser, hem Cumhuriyet'in ilk yıllarında meteoroloji biliminin Türkçede kurumsallaşmasına önemli bir katkı sağlamış, hem de modern meteorolojik bilginin eğitim sistemine entegrasyonunda önemli bir kaynak işlevi görmüştür. Eserin içerik yapısı, kaynakları ve dönemin meteoroloji anlayışına katkısı detaylı olarak analiz edilmiştir. Bu çalışma, meteoroloji biliminin doğuşundan modernleşmesine kadar geçen süreci tarihsel bir çerçevede sunarken, Osmanlı Devleti'nin bu sürece nasıl dâhil olduğunu da gözler önüne sermektedir. Böylece, bilim tarihine ve Osmanlı modernleşme tarihine önemli bir katkı sağlanması hedeflenmiştir.