Anlatıların tasarım sürecinde uyaran olarak kullanılmasına ilişkin bir yaklaşım

Abstract

Bu tez çalışması, tasarım sürecinde anlatılarla düşünmenin yaratıcılığı nasıl etkileyebileceğini araştırmaktadır. Araştırmanın çıkış noktası; tasarlanan mekanları zihinde yaşamla birlikte canlandırma çabasıdır. Bu yaklaşım, tasarım sürecinde yaşamsal parçalarla nasıl çalışılacağı üzerine düşünmeyi gerekli kılmaktadır. Bu parçaların temsilleri olabilecek anlatıları değerlendirmek üzere ise "Mekan tasarım sürecinde anlatılar ile çalışmak yaratıcılığı tetikler mi?" sorusu etrafında şekillenmektedir. Çalışma kapsamında; tasarım sürecinde yaratıcılığı değerlendirmenin yolları, anlatılarla düşünmenin tasarım sürecindeki yeri, yakınsak- ıraksak düşünce biçimlerinin anlatılarla ilişkisi irdelenmekte ve anlatılar tasarım sürecinde bir uyaran olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, anlatıların tasarım hamleleri arasındaki yeri ve sürecin yaratıcılığı üzerindeki etkileri sorgulanmaktadır. Araştırmanın hedefi, anlatıları tasarım sürecinde birer yaratıcı uyaran olarak konumlandırmak ve bu bağlamda tasarımcıya yol gösterebilecek bir yaklaşım sunmaktır. Tasarım sürecinde yaratıcılık; ıraksak ve yakınsak düşünme biçimlerinin tasarımcının odaklanmış ve odak dışı dikkati bağlamında değerlendirilmesi ile tartışılmıştır. Bu araştırma kapsamında, tasarımcının zihinsel dinamiklerine odaklanılmış ve anlatılarla düşünmenin tasarımcının yaratıcılığını nasıl tetikleyebileceği sorgulanmıştır. Tez çalışması, yaratıcı tasarım sürecinde anlatıların bir düşünme aracı olarak nasıl işlevselleşebileceğini ortaya koyar. Bu bağlamda araştırmada, anlatıların tasarım süreciyle kurduğu ilişkiler teorik bir çerçevede değerlendirilmiş ve bu kurgu üzerinden bir yaklaşım önerilmiştir. Bu öneri, tasarımcının hem tasarım sürecine anlatıları dahil etmesini hem de mekan içindeki yaşama ilişkin düşüncelerini zenginleştirmeyi hedefleyen, anlatının bileşenlerine ve eylemlerine dayalı bir araç olarak geliştirilmiştir. Tasarım sürecindeki etkisini değerlendirmek amacıyla yürütülen alan çalışmasında, katılımcı tasarımcıların süreçleri linkografik analiz yönteminin geliştirilmesi ile incelenmiş; anlatı ve tasarım hamleleri kodlanarak analiz edilmiştir. Araştırma sonuçları, anlatıların tasarım sürecinde yalnızca açıklayıcı ya da betimleyici olmadığını; aynı zamanda yaratıcı süreci dönüştürücü, yönlendirici ve zenginleştirici bir unsur olarak işlev gördüğünü ortaya koymuştur. Anlatı hamleleri, özellikle tasarım sürecinin belirsizlik taşıyan ve yaratıcı çözüm arayışlarının yoğunlaştığı anlarında devreye girmekte, odak dışı dikkati tetikleyerek tasarımcının yeni ilişki ve düşünceler üretmesine olanak tanımaktadır. Anlatıların bu rolü linkografi yöntemiyle sistemli bir biçimde değerlendirilmiş; sürecin hem niteliksel hem de niceliksel yönleriyle analiz edilmesine olanak sağlanmıştır. Araştırma kapsamında; mimari tasarım, yaratıcılık ve anlatılarla düşünme konularını bir arada ele alan kuramsal bir çerçeve oluşturulmuştur. Yaratıcılık kuramları bağlamında ıraksak ve yakınsak düşünce sistemleri incelenmiş; zihinsel süreçlerin eş zamanlılığına dikkat çekilmiştir. Gabora'nın (2010) dikkat teorisi ile süreçteki odak ve odak dışı dikkat biçimleri açıklanmış, anlatıların potansiyel uyaranlar olarak bu yapılarla nasıl ilişkilenebileceği tartışılmıştır. Ayrıca anlatı çalışmalarının tasarım araştırmaları içindeki yerinin değerlendirilmiş ve üçüncü bölüm için zemin oluşturulmuştur. Anlatı kuramları ise; özne, eylem ve nesne ilişkileri içinde tartışılmış, anlatının deneyim ve zihinsel şemalarla ilişkisi açıklanmıştır. Anlatıların tasarım sürecinde ölçekler arası geçişler, yorumlama, empati gibi zihinsel işlemleri nasıl tetikleyebileceği ele alınmıştır. Tasarım sürecindeki zihinsel durumlar (berraklaşma, bulanıklaşma, yoğunlaşma) anlatının eylemleri ile ilişkilendirilmiştir. Özetle; araştırmanın kuramsal çerçevesi, tasarım sürecinde odaklanmış ve odak dışı dikkat arasında gerçekleşen bilişsel geçişlerin bağlamsal odak aracılığıyla yorumlanması, bu bağlamda anlatıların tasarımcının zihinsel üretim sürecine katkı sağlayan uyaranlar olarak konumlandırılması üzerinden ortaya konmuştur. Sonrasında araştırma kapsamında önerilen yaklaşım; kapsamı, kullanım şekilleri ve sağlayabileceği katkılar üzerinden detaylandırılmıştır. Bu araştırmada yöntem olarak linkografi kullanılmış; yöntemin kuramsal temelleri, literatürdeki yeri ve tez kapsamındaki özgün uygulama biçimleri ayrıntılı biçimde ortaya konmuştur. Anlatıların düşünmenin yapısal yönleriyle ilişkilenmesi doğrultusunda geliştirilen kodlama sistemi ile hamleler "anlatı" ve "tasarım" olarak iki ayrı kategori altında kodlanmıştır. Bu kodlar aracılığıyla anlatıların tasarım süreci içinde kurduğu ilişkilerin analiz edilmesi mümkün kılınmıştır. Buna ek olarak, bağlantı yoğunluğu, kritik hamleler, linkograf desenleri ve anlatı bileşenlerinin çözümlemesine yönelik analiz yöntemleri açıklanarak alan çalışmasının değerlendirileceği başlıklar belirlenmiştir. Alan çalışması kapsamında kurgulanan tasarım atölyelerinde anlatılarla çalışma denemeleri yapılmıştır. Kayıt edilen tasarım süreçleri linkografi yöntemiyle analiz edilmiş, elde edilen grafikler üzerinden tasarımcıların yaratıcı düşünce süreçleri değerlendirilmiştir. Hamleler, bağlantılar, kritik hamleler ve desenler üzerinden yapılan analizlerle alan çalışması kapsamında yapılan deneylerin bulguları ortaya konmuştur. Bu bağlamda; önerilen anlatısal düşünme yaklaşımının süreçteki etkisi ve tezin önermeleri değerlendirilmiştir. Sonuç olarak; araştırma bulguları değerlendirilimiş, anlatılarla düşünmenin tasarım sürecine sağladığı katkılar ve sınırlılıklar ele alınmıştır. Anlatısal düşünme yaklaşımının sunduğu olanaklar ve karşılaşabileceği zorluklar tartışılmış, bu yaklaşımın daha etkin ve esnek bir hale gelmesi için öneriler sıralanmıştır. Bununla birlikte önerilen yaklaşımın geliştirilmesine yönelik stratejiler ve farklı tasarım süreçlerinde uygulanabilirliğini artıracak taktikler sunulmuştur. Ayrıca; gelecek çalışmalarda araştırma yönteminin, disiplinler arası işbirliği ile geliştirilmesi önerilmiştir. Sonuç olarak bu tez, yaratıcı tasarım sürecinin araştırılmasında anlatısal düşünmeyi merkezine alan özgün bir yaklaşım sunmaktadır. Tasarım sürecinde anlatıların bir düşünme aracı olarak kullanılmasının, tasarımcının zihinsel esnekliğini ve yaratıcılığını artırabileceği ortaya konmuştur.