Ortaklar köy enstitüsü koruma sorunları ve yeniden işlevlendirme önerisi

Abstract

Köy Enstitüleri, kırsalda kalkınmayı teşvik etmek, tarımsal üretimi modernleştirmek, çağdaş tarım uygulamalarının yaygınlaşmasını sağlamak amacıyla geliştirilmiş bir eğitim modelidir. Enstitülerde temel bilimlerin yanında uygulamalı zanaat, sanat ve tarım dersleri verilmiş, iş odaklı eğitim ön planda tutulmuştur. Erken Cumhuriyet Döneminde kurulmuş 21 yerleşkenin tasarımı, bu eğitim sistemi doğrultusunda şekillenmiş ve yerleşkeler dönemin mimari anlayışının kırsaldaki örneklerini oluşturmuştur. Bu tez çalışmasında, 21 Köy Enstitüsünden biri olan Ortaklar Köy Enstitüsü yerleşkesinin belgelenmesi, yerleşkenin mevcut durumunun analiz edilmesi, kültürel miras değerlerinin belirlenmesi, edinilen bilgiler ışığında yerleşkenin çevresi ile bütünleşik olarak ele alınarak yerleşkeye dair bir koruma yaklaşımı, alan yönetimi ve yeniden işlevlendirme önerisi oluşturmak amaçlanmıştır. Ortaklar Köy Enstitüsü 1944 yılında Kızılçullu Köy Enstitüsü öğrencilerinin ve çevredeki köylülerin emeğiyle inşa edilmeye başlanmıştır. Kampüsün tasarımını dönemin yapı kolu başkanı Mualla Eyüboğlu gerçekleştirmiş, inşaat sürecinde de yerleşkede bulunmuştur. Yerleşkedeki yapıların tasarımında basit geometrik şekiller ve rasyonel planlar tercih edilmiştir. Yerleşkede lojman, işlik, derslik, hamam gibi çeşitli işlevlerde yaklaşık 50 yapı bulunmaktadır. Yerleşkenin etrafında incir ve zeytin tarlaları, sebze bahçeleri bulunmaktadır. İncir ve zeytin tarlalarında tarım devam ederken sebze bahçeleri kullanımda değildir. Günümüzde eğitim işlevi Ortaklar Fen Lisesi üzerinden devam etmektedir ancak Köy Enstitüsü dönemi yapılarının büyük çoğunluğu âtıl durumdadır. Çalışma kapsamında yerleşkenin tarihi incelenmiş ve günümüzdeki durumu belgelenerek rölöve projesi oluşturulmuştur. Yapıların mevcut özelliklerine dair çeşitli analizler yapılmıştır. Bu analizler sonucunda yapıların büyük kısmının tescillenerek koruma altına alındığı tespit edilmiştir. Strüktürel açıdan çoğu iyi durumda olan yapıların korunmuşluk düzeylerinin de yüksek olduğu gözlemlenmiştir. Yerleşkenin özgün durumunu saptamak amacıyla tarihsel katmanlar incelenmiştir. Buna göre eğitim sistemindeki değişimlere paralel olarak yeni mekan ihtiyaçları ortaya çıkmış, neticesinde de yerleşkeye yeni yapılar eklenmiştir. Tarihi katman incelemesi sonucunda elde edilen bu veriler ışığında restitüsyon çalışmaları yapılmıştır. Yapıların özgün durumları da göz önüne alınarak müdahale önerileri sunulmuştur. Yerleşkenin yakınında konumlanan Ortaklar Organize Sanayi Bölgesi'nin sınırlarının giderek genişlediği, yerleşke sınırlarına oldukça yaklaştığı gözlemlenmiştir. Bu durum yerleşkenin sınır bütünlüğü için tehdit oluşturmaktadır. Bir diğer tehdit ise depremdir. Deprem bölgesinde bulunan ve fay hatlarına yakın konumlanan yerleşkede, yapıların bazılarının, depreme dayanıksız olmaları gerekçesiyle son dönemlerde yıkımları gerçekleştirilmiştir. Deprem ve sanayi bölgesinin baskısı gibi başlıklar koruma sorunları altında ele alınarak detaylı incelemeler yapılmış, tehditlere karşı alınabilecek önlemler tartışılmıştır. Yerleşkenin çevresindeki kırsal ve tarım alanlarının çoğunluğu, sanayi bölgesinin ise tarım ve gıda sektörü üzerine yoğunlaşmış olması gibi çevresel veriler, bunun yanında yerleşkeye dair somut olmayan değerler ve kültürel miras değerleri de göz önüne alınarak bir koruma yaklaşımı geliştirilmiştir. Bu veriler ışığında olası üç adet yeni işlev önerisi hazırlanmıştır. Bu çalışmalarda yapıların ve yerleşkenin sürdürülebilirliğinin devam etmesi amaçlanmıştır. Yerleşkedeki yapı yoğunluğu ve farklı işlevlerin bir arada bulunması olasılığı da göz önüne alınarak alan yönetimi konusu tartışılmıştır.