Yeni medya döneminde mimari temsil ve geçkinlik

Abstract

Özeti okunmakta olan bu tez ancak bir çizinin yazımı olarak ele alınabilir. Yeni bir mimari temsil yöntemi arayışı ile başlayan bu süreç devamında beni göz önünde olan ama fark edilmemiş fenomenlerin gün yüzüne çıkarılmasına itti. Bu fenomenlerin nasıl çıkartılacağına dair sorgum sürerken geçkinlik kavramı, fenomenlerle gösterdiği paralellik ile gözüme çarptı. Tez, sözkonusu paralelliğin konseptüel ve kontekstüel olarak açıklanmış halidir. Tez, mimari temsilin dijitalleşmeyle birlikte geçirdiği dönüşümü ve bu dönüşüm kapsamında "geçkinlik" (lateness) kavramının nasıl yeniden yorumlandığını incelemeyi amaçlamaktadır. Bu incelemenin daha okunabilir olması adına çalışma, GİRİŞ, MEVCUT LİTERATÜRDE MİMARİ TEMSİL, ANLATIM, ÇİZİM ve SONUÇ olarak beş ana başlık altında toplanmıştır. GİRİŞ başlığında, mimari temsilin tanımı ve tarihsel gelişimi ele alınmış, özellikle özne-merkezli temsilden oluş-merkezli temsile geçişin kuramsal boyutları tartışılmıştır. Klasik dönemde plan, kesit, görünüş ve perspektif gibi araçlar tekil bir bakış açısı üzerinden mekânı sabitleyen anlatılar üretirken; modernist ve avangard dönemlerde kolaj, montaj ve diyagramatik çizimler parçalanmış ve çoğulcu bir temsil anlayışını gündeme getirmiştir. Yirminci yüzyılın sonundan itibaren dijital araçların yaygınlaşmasıyla temsil, salt bir sonuç ürünü olmaktan çıkarak tasarım sürecinin bütününe yayılan eleştirel bir araca dönüşmüştür. Bu dönüşüm, fotogerçekçi üretim beklentilerini sorgularken hibrit ve kolaj tabanlı çizim tekniklerinin yükselişine zemin hazırlamıştır. Böylece temsil, yalnızca teknik doğruluk ve kesinliğin ötesinde, çok katmanlı, parçalı ve yoruma açık anlatılar üretmektedir. Theodor W. Adorno'nun geç stil tartışması üzerinden mimarlık kuramına taşınan 'geçkinlik' kavramı benzer özellikler göstermesi sebebi ile temsildeki konumunu düşünmeye davet etmektedir. Eisenman tarafından tanımlanan geçkinliğin mimari temsillerde nasıl aranacağına dair yöntem ve kapsam belirlenmiştir. MEVCUT LİTERATÜRDE TEMSİL bölümünde mimari temsile dair kuramsal yaklaşımlar ve geçirdiği dönüşüm kapsamlı bir biçimde ele alınmıştır. Temsilin klasik dönemde özne merkezindeki geleneksel yapısından çağdaş dönemde süreç merkezli yapıya kayması; kolaj, diyagram ve farklı gösterim teknikleri aracılığı ile parçalanan modern ve postmodern stratejiler ışığında yeniden değerlendirilmiştir. Çebi ve Mortaş'ın işaret ettiği dönüşüm sürecinde mimari temsilin sadece gösterim değil, tasarım sürecini yönlendiren aktif bir düşünme aracı haline gelişi, Deleuze'nin oluş, fark ve aradalık (in-between) gibi kavramlarla birlikte okunmuştur. Peter Eisenman ve Elisa Iturbe'ninn Adorno'nun geç stil kavramını mimarlık disiplinine taşıyarak geliştirdiği geçkinlik kuramı, mimarlık tarihinde zamansal kopuşları görünür kılan eleştirel bir araç olarak açımlanmış olup temsilin yapısal kopukluk ve tamamlanmamışlık durumlarıyla kurduğu ilişki tartışılmıştır. Bu kapsamda Raimund Abraham'ın unbuilt kavramı inşaat öncesi ve inşaata direnen temsillere bakmak için bir lens olarak kullanılmıştır. Son olarak dijital çağ ile beraber ortaya çıkan post-dijital temsiller, analog ve dijitalin bilinçli bir melezlenmesiyle oluşan hibrit stratejiler bağlamında değerlendirilmiş olup Bryan Cantley ve benzeri figürler üzerinden bu temsillerin eleştirel, zamansal ve estetik nitelikleri örneklendirilmiştir. ANLATIM kısmında ise Eisenman'ın geçkinlik (lateness) kavramının doğasına ışık tutulmuştur. Geçkinlik, en genel tabiri ile mimarların son dönemlerinde tasarladıkları yapılarda bulunan biçimsel ve zamansal tutarsızlıktır. Cephelerde kullanılan pencere biçimlerinden kolon dizilimine, mekan düzenlenmesinden modernite eleştrisine kadar yapının zamana ve bitmeye gösterdiği direnç olarak çözümlenebilir. Bu noktada geçkinlik kavramının sınırları bulanıklaştırılarak modern temsillerdeki konumlanmasına dair çözümlemelerde bulunulmuştur. İnşaatı bitmiş yapılarda gözlemlenen geçkinliğin inşaat öncesi en kritik süreçlerden biri olan temsilde kendini ne ölçüde gösterdiği araştırmanın tartışma alanlarından biridir. Bu kapsamda Peter Eisenman'ın geçkinlik kavramı, mimari temsilin belirsizlik, çelişki ve biçimsel çözülme içeren yapısını değerlendirmek için kuramsal bir mercek olarak kullanılmaktadır. Çizim tekniklerinin temsil gücü karşılaştırmalı bir bakışla ve örneklerle ele alınmış; plan, kesit, görünüş, perspektif ve aksonometrik gösterim gibi yöntemlerin geçkinlik ile kurduğu ilişki irdelenmiştir. ÇİZİM bölümünde çağdaş mimari yarışmalar kapsamında seçilen örnekler geçkinliği bünyelerinde barındırmaları üzerinden analiz edilerek geçkinliğin hangi özelliklerini gösterdiklerine dair çıkarımlarda bulunulmuştur. Analiz yöntemi olarak seçilen tipolojik okuma çerçevesinde, Avrupa merkezli EUROPAN yarışmasında ödül almış veya özel mansiyonla anılmış çeşitli projelere ait 15 temsil, içlerinde yer alan zamansal kırılma, biçimsel belirsizlik, parçalanma, anakronizm ve anlatı çoğulluğu gibi tipler üzerinden değerlendirilmiştir. SONUÇ kısmında yapılan analizler sonucunda mimari temsilde geçkinliğin yalnızca yapının kendisine değil, temsile içkin olabileceğini; çağdaş yarışma projelerinde anlatının görsel ve kuramsal düzeyde kırıldığı; söz konusu temsillerin ise bir sunum aracı olmanın ötesine geçerek eleştirel bir medyum haline geldiği ortaya konulmuştur. Araştırma kapsamında ulaşılan çıkarımlar çerçevesinde geçkinliği temsil stratejisi olarak kullanılması önerilen bir altlık oluşturulmuştur. Bu çalışmanın sonucunda, geçkinliğin çağdaş mimarlık temsillerinde estetik ve düşünsel bir strateji olarak kullanılabileceği sonucuna varılmaktadır.