Türkiye'de okul öncesi eğitim programlarının (1952-2024) afet dirençliliği bakımından incelenmesi, oyun tabanlı afet farkındalık etkinlikleri

Abstract

Dünya'nın süreçlerinde deprem, sel, heyelan, yıldırım gibi doğa olayları bulunmaktadır. Doğanın bir parçası olan insan için doğayla uyum içerisinde yaşamak ve yerleşim yerleri seçilirken riskleri göz ardı etmemek hayati bir önem taşımaktadır. Afetlere neden olabilecek iklim değişikliği etkileri ve doğal olayların bir tehdit olduğunu bilmek, doğal ve doğal olmayan tehlikeleri öğrenmek, zarargörebilirliği azaltmak ya da tehlikelerden sakınmak ve korunmak için afete dönüşmeden riskleri görmek ve önleyici tedbirler almak gerekmektedir. Afet riskini azaltmak ve hazırlık için afet farkındalıklarının oluşturulması, bireylerin ve çevresindekilerin hayatlarını koruyacak ve kurtaracaktır. Aynı zamanda duyarlılık ve beceriler kazanarak sosyal sorumluluk sahibi olmaları, afetlere dirençli toplumların oluşmasını sağlayarak sürdürülebilir kalkınmanın devamlılığında etkili olacaktır. Okul öncesi dönem, bireylerin temel davranış kalıplarını edindiği ve yaşam boyu sürecek alışkanlıkların temellerinin atıldığı kritik bir gelişim evresidir. Bu dönemde kazanılan bilgi, beceri ve tutumlar, kalıcı biçimde davranışları doğrudan etkilemektedir. Dolayısıyla, okul öncesinde verilen afet farkındalığı ve hazırlık eğitimi, çocukların yalnızca bu yaş döneminde değil, yaşamlarının ilerleyen evrelerinde de afetlere karşı doğru davranışlar sergilemelerine olanak tanımakta; risk durumlarında doğru kararlar alma, problem çözme ve çevresel değişimlere uyum sağlama becerilerini desteklemektedir. Çocuklar afetlerde en savunmasız gruplardan birini oluşturmaktadır. Zarargörebilirliklerinin yüksek olması, gelişimsel özellikleri, bilişsel yeterlilikleri ve çevresel desteğe olan ihtiyaç düzeyleri ile ilişkilidir. Okul öncesinde afetlere karşı dirençlilik temelli ve sürdürülebilir bir eğitim aldıkları takdirde okullarda kazandıkları alışkanlıklar, davranışlarını şekillendirdiği için öğrendiklerini yaşamları boyunca uygulayabilir, yeni problemleri çözebilir ve hayatın değişen koşullarına uyum sağlayabilirler. İklim değişikliği ve doğa olaylarını bilimsel süreçlerle anlama becerilerinin arttırılması, okul öncesi dönemde çocukların afetlere karşı psikolojik ve bilişsel olarak hazırlık ve dirençlilik geliştirmelerini desteklemektedir. Bu bağlamda geliştirilecek eğitim programlarının, onların bilişsel ve gelişimsel düzeylerine uygun biçimde yapılandırılması gereklidir. Okul öncesi dönemdeki çocukların bilişsel gelişim özellikleri dikkate alındığında, ezbere dayalı ve pasif öğrenmeye dayanan afet farkındalık ve hazırlık amaçlı eğitimlerin korku ve kaygıyı tetikleyebildiği değerlendirilmelidir. Bu yaş grubundaki çocukların bilişsel düzeyleri, soyut kavramları anlamada sınırlıdır ve olayları somut biçimde algılama eğilimindedirler. Bu nedenle, tehlike ve risk gibi soyut kavramların doğrudan anlatım yoluyla verilmesi çocuklarda korku, kaygı ve yanlış anlamlandırmalara yol açabilmektedir. Aktif katılımı teşvik eden ve çocukların öğrenme sürecine doğrudan dahil olmalarını sağlayan etkinlikler ile sürdürülebilir eğitimlerin geliştirilmesi bilimsel yaklaşımla afetlere dirençlilik geliştirmelerine katkı sunmaktadır. Ayrıca afet eğitiminin yalnızca okul ortamıyla sınırlı kalmaması, aile katılımını da içerecek şekilde çok paydaşlı bir yapıda kurgulanması gerekmektedir. Ailelerle yürütülen eğitim çalışmaları, hem çocukların okulda kazandıkları davranışların ev ortamında pekiştirilmesini sağlamakta hem de afet bilincinin toplumsal düzeyde yaygınlaşmasına katkıda bulunmaktadır. Bu sayede afet sonrası normal yaşama geçiş süreci daha kısa sürede ve daha sağlıklı bir biçimde gerçekleştirilebilmektedir. Toplumların afetlere karşı dirençli hale gelmesinde, bireylerin erken yaşlardan itibaren afet farkındalığına sahip olması temel bir gerekliliktir. Afet riskinin oluşmasını önlemek veya etkilerini azaltmak, afet sırasında ve sonrasında yapılması gereken doğru davranışları öğrenmek ancak programlı ve okul öncesinde başlayan bir eğitim süreciyle mümkündür. Bu çerçevede, çocukların afetlere neden olabilecek tehlikeleri tanımaları, yaşadıkları çevrede var olan deprem, sel, orman yangını ve heyelan gibi riskleri fark etmeleri büyük önem taşımaktadır. Söz konusu riskleri anlamlandıran ve uygun önlemleri öğrenen bireylerin yetişmesi, yanlızca bireysel güvenliği değil, aynı zamanda afetlere karşı toplumsal dayanıklılılğı da güçlendirecektir. Türkiye'de uluslararası çalışmalara bakıldığında okul öncesi eğitim programlarının afetler açısından değerlendirilmesine yönelik çalışma bulunmamaktadır. Bu tez çalışmasında, Türkiye'de ilk defa Okul Öncesi Eğitim Programlarının (1952-2024) afet dirençliliği bakımından 3-6 yaş çocukların gelişimine yönelik incelemesi yapılmıştır ve "Nitel Araştırma Yöntemi" kullanılmıştır. Okul öncesi eğitim programlarında afet dirençliliği eğitiminin olması, çocukların afetlere tepkilerini şekillendirerek afetler hakkındaki farkındalığını artırmada ve günlük yaşamlarında uygulamaya geçirmeleriyle hayati bir rol oynar. Ülkemizde Milli Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan okul öncesi eğitim programı, ilk defa 1952 yılında geçici olarak düzenlenen "Ana Okulları program ve yönetmeliği ile anaokulların öğretmen yetiştirme kursu geçici programı", 1953 yılında "Ana Okulları Yönetmeliği ve Programı" olarak uygulanmıştır. Daha sonra, 1962 yılında "Ana Okulları Kılavuzu", 1989 yılında "Okul Öncesi Eğitim Programı", 1994 yılında "Okul Öncesi Eğitim Programları (Kreş, Anaokulu, Anasınıfı), 2002 ve 2006 yıllarında "36-72 Aylık Çocuklar İçin Okul Öncesi Eğitim Programı", 2013'te "Okul Öncesi Eğitim Programı" olarak hazırlanmış ve uygulanmaya alınmıştır. 2013'te Okul Öncesi Eğitimde Değerler Eğitimi Programı (Davranış Geliştirme Merkezli Öğrenme) yer almıştır. "Erken Çocukluk Eğitiminde Kalite ve Erişimin Arttırılması" projesi kapsamında güncellenerek "2024 Okul Öncesi Eğitim Programı" 2023-2024 eğitim öğretim yılı Şubat ayında uygulanmaya konulmuştur. 2024-2025 eğitim öğretim döneminde ise "Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli" kapsamında "2024 Okul Öncesi Eğitim Programı" adıyla uygulanmaya başlanmıştır. 2024 yılından önceki okul öncesi eğitim programlarında; tehlikelerden korunma, çevresel farkındalık, yardım kuruluşlarıyla işbirliği, yaşamı iyileştirme ve koruma sorumluluğu, kaynakların etkin kullanımı, sosyal yaşamın işleyişini anlama gibi afet dirençliliği için önemli konular yer alsa da; bu programlarda afet ve risk kavramları, afetlere hazırlık, afet öncesi-sırası-sonrası yapılması gereken davranışlara dair bilgiler ve afet riskinin önlenmesi ya da azaltılması gibi kritik unsurlar yer almamıştır. Dolayısıyla okul öncesi dönemde afet farkındalık eğitimi verilmemesi, afet dirençli toplumların oluşturulamamasına neden olmuştur. Bu nedenle Türkiye'de sık yaşanan depremler, orman yangınları, seller, heyelanlar ve çığ gibi doğal olaylar afete dönüşmüştür. 23.04.2025 tarihinde merkez üssü Marmara Denizi olan Silivri açıklarında 6.2 büyüklüğünde meydana gelen deprem sonrasında 4, 5 ve 6 yaş gruplarındaki 15 çocuk ile "Anket Çalışması" yapılmıştır. Elde edilen bulgular, çocukların büyük çoğunluğunun deprem olgusuna ilişkin yeterli bilgiye ve güvenli davranışlara yönelik refleks düzeyinde becerilere sahip olmadığını ortaya koymuştur. Okul öncesi eğitim alan çocukların afet farkındalık düzeylerinin görece daha yüksek olmasına karşın bu bilgilerin deprem sırasında uygulamaya geçirilmediği; yani bilişsel düzeyde kazanılmış bilginin davranışsal düzeye aktarılamadığı gözlemlenmiştir. Bununla birlikte, çocukların ve onlara eşlik eden yetişkinlerin deprem sırasında çoğunlukla dışarıya kaçtıkları ya da hiç bir eylemde bulunmadıkları belirlenmiştir. Bu durum, çocukların ve çevresindeki bireylerin deprem sırasında yapılması gereken doğru davranışları ya bilmediklerini ya da bildikleri halde uygulamaya geçiremediklerini göstermektedir. Anket sonuçları, yaşantı temelli öğrenmenin ve tekrarlayan eğitim uygulamalarının gerekliliğini açıkça ortaya koymaktadır. Tez'in son bölümünde, çocukların Dünya'yı tanıma süreci kapsamında doğa olaylarını ve iklim değişikliğini aktif olarak keşfetmelerini sağlayan etkinlikler gerçekleştirilmiştir. Bu etkinlikler, okul öncesi dönemdeki çocukların kalıcı ve eğlenceli bir öğrenme yaşamaları amacıyla tasarlanmıştır. Bu doğrultuda, afet farkındalığını oyun yoluyla kazandırmaya yönelik etkinlikler geliştirilmiştir. Hazırlanan bu oyun temelli etkinlikler, çocukların yaşlarına uygun ve ilgi çekici bir şekilde afetle ilgili kavramları içselleştirmelerini amaçlamaktadır. Ayrıca, öğrenmenin yalnızca okul ortamında sınırlı kalmaması ve çocukların afetlere hazırlık düzeylerinin artırılması için aile katılımı da etkinliklere entegre edilmiştir. Aile katılımı, çocukların öğrendiklerini ev ortamında pekiştirmelerini sağlayarak, afetlere hazırlık konusunda hem bireysel hem de toplumsal dirençliliğin güçlendirilmesine katkıda bulunmuştur. Bu tez çalışmasında, bireysel ya da toplumsal düzeyde var olan kırılganlıkların, kaçınılmaz zararlarla sonuçlanmak zorunda olmadığı; uygun hazırlık, risk azaltma stratejileri ve koruyucu önlemler yoluyla, okul öncesi dönemden itibaren verilecek oyun tabanlı afet farkındalık eğitimleriyle bu zararların önlenebileceği ya da en aza indirilebileceğinin kavratılması amaçlanmıştır.