Hesaplamalı tasarımda malzeme etmenliğine ilişkin bir değerlendirme metodolojisi

Abstract

Tasarım pratiği, tarihsel olarak çoğunlukla insan öznenin –özellikle de tasarımcının– karar verici ve biçimlendirici rolüyle eşleştirilmiştir. Bu anlayışta tasarım süreci, mimarın zihnindeki bir fikrin, malzeme gibi araçsal öğeler aracılığıyla dışa vurulması olarak görülmüştür. Ancak 21. yüzyılda beşerî bilimlerde ve mimarlık kuramında yaşanan paradigma değişimi, bu insan merkezli bakış açısını sorgulayarak yerini çok aktörlü, dağıtık ve ilişkisel süreçleri merkeze alan yaklaşımlara bırakmıştır. Bu dönüşümle birlikte, tasarım yalnızca zihinsel ve biçimsel bir faaliyet olmaktan çıkmış; hesaplamalı araçlar, algoritmalar, dijital üretim teknikleri ve malzemelerle kurulan karmaşık ilişkiler ağı içinde ele alınması gereken çok boyutlu bir süreç haline gelmiştir. Bu yeni tasarım paradigmasında, malzemenin rolü de dönüşüme uğramaktadır. Geleneksel yaklaşımlarda süreç içindeki etkisi genellikle sezgisel ve örtük kalan malzeme, güncel yaklaşımlarda sürece yön veren, biçimsel kararlara etki eden ve hatta tasarımcıyı geri besleyen aktif bir bileşen olarak görülmeye başlanmıştır. Bu bağlamda ortaya çıkan malzeme etmenliği (material agency) kavramı, maddesel varlıkların yalnızca araçsallaştırılamayacak kadar etkili olduklarını ve tasarımın oluşum sürecinde belirleyici roller üstlenebildiklerini ifade eder. Ancak bu kuramsal dönüşüme rağmen, mimarlıkta malzeme etmenliğinin nasıl tanımlanabileceği, nasıl gözlemleneceği ve özellikle nasıl değerlendirileceği sorularına yanıt veren uygulamalı ve sistematik çalışmalar oldukça sınırlıdır. Malzemenin üretim süreci boyunca gösterdiği etkileşim biçimleri, tasarımcıyı nasıl etkilediği ya da süreci nasıl yönlendirdiği gibi sorular çoğunlukla sezgisel örneklerle veya nitel anlatımlarla ele alınmaktadır. Bu durum, malzeme etmenliğinin hesaplamalı tasarım ilkeleriyle uyumlu biçimde değerlendirilmesini güçleştirmekte; yeni yöntemsel çerçevelere duyulan ihtiyacı ortaya koymaktadır. Bu tez, yukarıda tanımlanan problem alanına yanıt olarak, malzeme etmenliğini hem kuramsal düzeyde yeniden tanımlamakta hem de deneysel bir prototipleme süreci üzerinden bu etmenliği görünür ve değerlendirilebilir hale getirecek bir yöntem önermektedir. Çalışma üç temel araştırma sorusu etrafında şekillenmektedir: (1) Hesaplamalı tasarım disiplini içerisinde malzeme etmenliği nasıl tanımlanabilir ve kavramsallaştırılabilir? (2) Malzeme etmenliği tasarım ve yapma sürecinde nasıl gözlemlenebilir ve analiz edilebilir? (3) Malzeme etmenliğinin tasarım sürecindeki işleyişini değerlendirmek için nasıl metodoloji geliştirilebilir? Çalışma kapsamında öncelikle insan merkezli yaklaşımları eleştiren -özellikle post-hümanist ve yeni-materyalist yaklaşımlar bağlamındaki- çağdaş kuramsal perspektifler incelenerek teorik zemin oluşturulmuştur. Bu yaklaşımlar, etmenliğin yalnızca insan niyetine indirgenemeyeceğini, insan ve insan-dışı özneler arasında dağıldığını vurgulamaktadır. Daha sonra tezin araştırma sorularını yanıtlamak üzere iki aşamalı bir yöntem benimsenmiştir. İlk aşamada, hesaplamalı tasarım pratiğinde etmenlik ve malzeme etmenliğine dair ilerleyen aşamalarda kavramsal bir araştırma düzlemi oluşturması adına araştırmacı tarafından bir ön sınıflandırma yapılandırılmıştır. Bu ön sınıflandırma kapsamında hesaplamalı tasarım pratiğinde yer alan insan, insan-dışı ve bağlamsal etmenlik kategorileri ve malzeme etmenliğinin alt bileşenleri tanımlanmıştır. Ardından bu sınıflandırmanın tasarımcıların pratiklerindeki karşılığını test etmek ve geliştirmek amacıyla bir anket çalışması yürütülmüştür. Anket, farklı tasarım disiplinlerinden 20 tasarımcı ile gerçekleştirilmiş ve sınıflandırmanın kavramsal geçerliliğini ön test düzeyinde sınamıştır. Elde edilen bulgular, sonraki aşamada yürütülecek tematik analiz için yol gösterici olmuştur. Ardından, Web of Science çevrimiçi veri tabanı üzerinden son on yılda yapılan hesaplamalı pavyon projeleri ile sistematik bir literatür analizi gerçekleştirilmiştir. Bu analiz sürecinde incelenen mimari projeler malzeme etmenliği perspektifi ile kodlanmış ve ilgili malzeme etmenlikleri ile eşleştirilmiştir. Anket çalışması ve tematik literatür analizinden elde edilen veriler ile başlangıçta oluşturulan ön sınıflandırma revize edilerek geliştirilmiş ve başlangıçta belirlenmiş olan Malzemenin Fiziksel, Tepkisel, Üretken, Üretim ve Dijital Etmenliklerine ek olarak, analizler sonucunda Duyumsal ve Bağlamsal Etmenlikler de tanımlanarak sınıflandırma esnek ve ucu açık bir yapıya kavuşturulmuştur. Tezin ikinci aşamasında ise malzeme etmenliğinin tasarım süreci içerisinde değerlendirilmesi üzerine bir metodoloji önerisi geliştirilmiştir. Bu metodoloji, sırasıyla farkındalık (gözlemlenebilirlik, duyumsanabilirlik), kavramsallaştırma (algılanabilirlik, tarif edilebilirlik) ve değerlendirme (analiz edilebilirlik, değerlendirilebilirlik) adlı üç ana düzeyde altı aşamalı olarak kurgulanmıştır. Bu yapı malzeme etmenliğinin örtük halden görünür ve çözümlemeye elverişli bir duruma taşınmasını hedeflemektedir. Malzeme etmenliği bağlamsal bir kavram olduğundan dolayı önce tasarım süreci içerisinde metodolojiyi test etmek ve uygulamak üzere öncül bir vaka çalışması gerçekleştirilmiştir. Analog dokuma temelli fiziksel bir prototipleme süreci gerçekleştirilmiş ve bu süreçte malzeme davranışlarının nasıl ortaya çıktığı ve tasarımcının eylemleri ve süreç ile nasıl etkileştiği incelenmiştir. Dokuma pratiği, tasarımcı ile malzeme arasındaki bir müzakere arayüzü olarak ele alınmıştır. Yapma süreci, bilginin tasarım sürecinin kendisi aracılığıyla üretildiği "tasarım yoluyla araştırma" yaklaşımı doğrultusunda, aynı zamanda bir araştırma yöntemi olarak kullanılmıştır. Ardından, süreç verileri "eylem üzerine yansıtma" yaklaşımı ile analiz edilmiştir. Elde edilen gözlemler ile, üretim sürecinde gözlemlenen malzeme ve tasarımcı etkileşimlerini görünür kılan bir yapma grameri oluşturulmuştur. Daha sonra prototipleme sürecinin açık bir şekilde analiz edilebilmesi için tasarım süreci içerisinde tasarımcının malzeme ile etkileşimi sonucunda malzeme etkileri ve buna karşılık gelen tasarımcı müdahalelerinin dökümünün çıkarıldığı kural tabanlı bir yapma denklemi yaklaşımı geliştirilmiş ve bu sayede malzeme etmenliğinin analiz edilebilir olması sağlanmıştır. Son olarak, tasarım süreçlerine yönelik etmenliklerin ve özellikle malzeme etmenliğinin sistematik ve çok boyutlu bir değerlendirmesini yapmak için çalışmada bir etmenlik değerlendirme yöntemi ve metriği geliştirilmiştir. Bu metrik, tasarım sürecini kritik karar anlarını temsil eden Stratejik Düğüm Noktaları (SD) üzerinden analiz ederek, her bir düğümde hangi insan, insan-dışı veya bağlamsal etmenin hangi parametrelerle etkili olduğunu haritalamaktadır. Bu çıktılar, hesaplamalı tasarım ortamlarında malzeme davranışlarının etkisini tanımlamak ve ölçmek için pratik bir çerçeve sunmaktadır. Tez araştırması sonucunda, malzemenin yalnızca biçimi oluşturan bir bileşen olmadığı; etkin bir şekilde tasarımı şekillendirebildiği, hatta karar alma süreçlerini doğrudan etkileyerek tasarım ve yapma sürecine yön verebildiği ortaya konmuştur. Bu doğrultuda, "malzeme etmenliği" tasarım sürecine katılan insan, insan-dışı ve bağlamsal unsurlar arasındaki ilişkisel ağ içinde, malzemenin karar noktalarına etkide bulunma kapasitesi olarak tanımlanmıştır. Tasarımcı ise her şeye hâkim bir fail olarak değil, farklı etmenler arasındaki karmaşık ilişkileri yöneten bir arabulucu olarak yeniden konumlandırılmıştır. Böylece tasarım süreci, çeşitli aktörlerin etkileşimlerinin ortak ürünü olan dinamik bir süreç olarak anlaşılmaktadır. Çalışma, hesaplamalı düşünce ile zanaat temelli analog üretim arasında kurulan hibrit yapıyı, sistematik bir değerlendirme metriği ile birleştirerek mimarlık kuramına hem metodolojik hem de kavramsal düzeyde katkılar sunmaktadır. Malzeme etmenliği gibi soyut bir kavramı, gözlemlenebilir, analiz edilebilir ve hatta değerlendirilebilir kılan sistematik bir çerçeve oluşturulmuştur. Çalışma, geliştirilen metodolojinin dokuma prototiplemesi üzerinden test edilmesinden kaynaklanan yöntemsel sınırlılıkların olduğunu kabul etmekle birlikte, farklı üretim teknikleri ve malzeme türlerine uyarlanması için geliştirilmeye açık olduğunu ve ileride yapılacak daha kapsamlı çalışmalar için bir zemin oluşturduğunu vurgulamaktadır.