1950-2000 yılları arasında istanbul'da kentsel büyümeyi etkileyen makro dinamiklerin konut alanları üzerinden analizi

Abstract

İnsanların yaşamlarını sürdürdükleri yerleşimler; tarih içinde farklı dönemlerden geçmiş, farklı dinamikler tarafından biçimlendirilmiştir. Kent; ortaya çıkışı ve geçirdiği dönüşümler ve bügünü ile tarihteki farklı kırılma noktalarının ve süreçlerin izlerini taşımaktadır. Çalışma, 1950-2000 yılları arasında İstanbul'da kentsel büyümeyi biçimlendiren makro dinamiklerin konut alanları üzerindeki etkisini araştırmaktadır. Bu bağlamda, dış politika, ulusal ve yerel siyaset, ekonomik, sosyal, demografik yapı ve yasal çerçeve kentsel büyümeyi ve konut alanlarını yönlendiren başlıca etmenler olmuşlardır. İlgili dinamiklerin ve faktörlerin konut üretiminin ve dolayısıyla kentsel dokuların oluşumu üzerinde önemli bir etkiye sahip olduğu ileri sürülmektedir. Çalışmada makro dinamikler ve konut alanları konularında kapsamlı bir literatür bulunmaktadır. Çalışmanın araştırdığı görüş; kentsel alanlar ve özelde konut alanlarının; tarihte var oldukları dönemlerin sosyal, siyasal, ekonomik, demografik ve teknolojik koşullarının bir yansıması olduğudur. Bu çalışma, İstanbul'da ilgili dönemde üretilen konut alanlarının bazı karakteristik özelliklerini araştıran tarihsel analiz sunmaktadır. İstanbul, büyüklüğü, karmaşıklığı ve çeşitliliği nedeniyle ülkenin kentleşme tarihini de temsil etmektedir. Çalışma; ayrıntılı olarak incelenecek 1950-1960, 1960-1980 ve 1980-2000 dönemlerine zemin oluşturulması açısından Tanzimat Dönemin'den başlamaktadır. Tanzimat Dönemi ve 1950 yılları arasındaki süreçler çalışmada özet olarak incelenmiştir. Detaylı araştırmanın yapıldığı birinci dönemde (1950-1960) Türkiye'nin makroekonomik politikası, Dünya Savaşı'ndan sonra kapitalist dünya sistemine entegrasyon ile ifade edilebilir. Bu dönemde hükümetler bazı uluslararası organizasyonlara katıldı ve piyasa odaklı bir ekonomik politika benimsedi. Nüfus hareketleri ve tarımda makineleşme dönem için belirleyici oldu. İkinci dönemde (1960-1980) Türkiye'de ithal ikameci politikalar ve planlı kalkınma ile birlikte devlet odaklı planlı ekonomi modeli benimsendi. Bu model sonucunda ülke, bir önceki dönemden bazı konularda farklılaştı. 1980'deki 24 Ocak kararları ve 12 Eylül Darbesi Türkiye'de neoliberalizm ve serbest piyasa ekonomisi olarak adlandırılan yeni bir döneme işaret etti. Bu dönemde ülke uluslararası sermayeye eklemlenme çabalarını yoğunlaştırdı ve konut sektörünü bu dinamik doğrultusunda düzenledi. 2000 yılı sonrasındaki dönem ise; ülkede ve konut alanında yaşanan birçok değişim nedeni ile farklı bir çalışmanın konusu olması nedeni ile çalışmaya dahil edilmedi. Çalışmada incelenen dönemlerin; makro dinamikleri, kentsel ölçekteki durumu ve konut alanlarının özellikleri arşiv ve literatür araştırması ile, dönemlerin konut üretim modelini temsil eden tipik konut çevrelerinin analizi ise alanda yapılan gözlemlere ek olarak haritalar yardımıyla ulaşılan nicel veriler yolu ile saptanmıştır. Çalışma, konut alanlarının genel ve morfolojik özelliklerinin karşılaştırmalı analizini sunmaktadır. Çalışmada; yasadışı yapılaşma (gecekondu ve hisseli yapılaşma), bireysel apartmanlaşma, toplu konutlar ve kapalı topluluklar olarak sınıflandırılan dönemlerin belirgin konu sunum biçimleri incelenmiştir. Alan çalışması, konut alanlarını ortaya çıkaran makro dinamikler, konut sunum biçimi, aktör, finansman, ilk kullanıcı gelir grubu, üretildiği dönemde makrodormdaki konum, tarihi kent merkezinden uzaklık, TAKS, KAKS, yapı düzeni, yapım sistemi, ortalama yapı yüksekliği, ortalama yapı taban alanı, nüfus yoğunluğu, yaya ve araç girişi, özelleşmiş otopark alanı, ticari merkez ve ortak alanların değerlendirilmesi ve karşılaştırılması ile tamamlanmıştır. Araştırma, İstanbul'da yapıldığı dönemin tipik özelliklerini temsil eden konut örneklerine odaklanmıştır. 1950-1960 dönemi kapsamında Şişli Baraka Sokak, Fatih Ziya Gökalp Sokak, Şişli Emekli Subay Evleri, 1960-1980 yılları arasında; Eyüpsultan Güzeltepe, Fatih Ahmet Vefik Paşa Caddesi ve Bakırköy Ataköy 5. Kısım, 1980-2000 yılları arasındaki dönem için ise Sarıyer Rumeli Hisarüstü, Bağcılar Yeni Mahalle, Avcılar Sarı Çiçek Sokak, Bahçelievler Eserkent, Esenyurt Esenkent ve Eyüpsultan Kemerköy Evleri örnekleri incelenmiştir. İncelemeler konut dokusu içindeki belirli alanlar üzerinden yapılmıştır. Sonuç olarak; Tanzimat döneminde Osmanlı İmparatorluğu, batılılaşma çalışmalarını hızlandırdı. Bu dönemde yeni kentsel formlar ve konut biçimleri görülmeye başlandı. Cumhuriyet'in ilanından sonra Ankara başkent olarak ilan edildi ve yeni yönetimin dikkatleri Ankara üzerine yoğunlaştı. Bu dönemde İstanbul'un yapılı çevresinde ciddi değişimler yaşanmadı. 1950'li yıllarda İstanbul ise hem ülkenin içinden geçtiği sürecin, hem de başbakan Menderes'in etkileri ile; tarihi Osmanlı kenti görünümünden hızla uzaklaşmaya başladı. İç ve dış göç, kentte nüfusun dağılımını değiştirdi. İstanbul'da bu dönemde gecekondu, bireysel apartman ve toplu konut projeleri göze çarpmaktaydı. Çalışmada incelenen parametreler kapsamında bu süreçte en olumlu yaşam çevresi toplu konut örneğinde gözlemlendi. 1960-1980 arasında da gecekondular, bireysel apartmanlar ve toplu konutlar öne çıkan konut sunum biçimleri oldu. Ancak bu süreçte bazı gecekondu alanları birçok açıdan değişim gösterdi ve daha olumlu yaşam çevrelerini oluşturdu. Bireysel apartmanlar ise bu dönemde nicel özellikler açısından olumsuz yönde değişti. Toplu konutlar ise aynı dönemdeki diğer konut sunum biçimlerinden farklı olarak sahip olduğu olanaklar ile farklılaştı. 1980-2000 yılları ise kapitalist kentleşme bağlamında toplu konut üretimlerinin önem kazandığı bir süreç oldu. Yasal dayanaklar ile düçlendirilen bu durum, İstanbul makroformundaki kente büyük parçalar halinde eklemlenme biçimindeki büyüme ile birlikte gelişti. Kapalı topluluklar ise sözkonusu tarih aralığında önem kazanmaya başladı. Yasal süreçlerin tamamlanması ile üretilen bireysel apartmanlaşma kent içinde varlığını korumasına rağmen oldukça azaldı. 1980 sonrasında gecekondu alanlarında kat artışları yaşandı ve ticarileşme hızlandı. Hisseli yapılaşma ise bu süreçte belirleyici oldu. Makroformda ciddi bir yeri bulunan bu konut sunum biçimi ile; oldukça yoğun ve olumsuz özellikleri ön planda olan bir kentsel doku ortaya çıktı. Çalışma sonucunda; literatür bölümünde ve alan çalışmasında araştırma sorularına cevap verilmiş ve hipotezin doğrulandığı görülmüştür. İstanbul'daki konut alanları yapıldıkları dönemin sosyal, siyasal, ekonomik, demografik ve teknolojik koşullarından doğrudan etkilenmişlerdir. Konut alanlarının sunum biçimi, aktörleri, üretildikleri dönemde makroform içindeki konumları, morfolojik özellikleri, sahip oldukları donatılar gibi parametreler incelenen dönemlerdeki makro dinamiklere bağlı olarak; ortaya çıkmış, değişmiş veya yok olmuştur.