Düşük karbonlu ekonomiye geçişin finansmanında çevresel ve sosyal risk değerlendirmesine tabi kredilerin sektörel ve mekansal analizi

Abstract

Sanayi Devrimi ile birlikte başlayan teknolojik gelişmeler ve dünya nüfusunun hızla artması, üretim-tüketim faaliyetlerinin aşırı artmasına neden olmuştur. Bu süreçte doğal kaynaklar sınırsızmış gibi kullanılmış, çevresel tahribatlar meydana gelmiştir. II. Dünya Savaşı sonrası tüketim odaklı ekonomik büyüme modeliyle bu eğilim daha da hızlanmış ve çevresel sorunlar küresel boyutlara ulaşmıştır. 1970'li yıllardan itibaren ise çevre sorunları, tüm insanlığın ortak problemi haline gelmiştir. 1987 yılında yayımlanan Brundtland Raporu ile "sürdürülebilir kalkınma" kavramı gündeme gelmiş ve kalkınmanın çevreden bağımsız ele alınamayacağı fikri yaygınlaşmıştır. Zaman içerisinde fikirleri eyleme dönüştürecek gerçekçi adımlar atılmaya başlanmıştır. 2015 yılında kabul edilen Paris İklim Anlaşması ve BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) ile ülkeler, 2030 yılına kadar karbon emisyonlarını azaltmayı ve 2050 yılına kadar çevresel, sosyal ve toplumsal hedefleri gerçekleştirerek karbon salınımını sıfırlamayı taahhüt etmiştir. Avrupa Birliği de Yeşil Mutabakat çerçevesinde karbon nötr hedefler koymuştur. Ancak bu hedeflere ulaşmada yalnızca devletlerin çabası tek başına yeterli olmayacağından, özel sektörün ve finans kurumlarının katkısı da hayati önem taşımaktadır. Geleneksel finansın çevresel etkilerinin sorgulanmaya başlamasıyla, sürdürülebilir finans öne çıkmıştır. Bu yeni yaklaşımda finansal getirinin yanı sıra çevresel ve sosyal etkiler de yatırım kararlarında belirleyici olmaya başlamıştır. Sürdürülebilir finans; finansal sistemin Çevresel, Sosyal ve Yönetişim (ÇSY) ilkelerine göre yapılandırılmasını hedefler. Fosil yakıt projeleri gibi zararlı yatırımlar yerine, çevre dostu projelere yönlendirme yapılmasını teşvik etmektedir. Çalışmanın temel odağını oluşturan bankacılık sektörünün iklim değişikliğiyle mücadele sürecindeki rolü, hem dönüşen hem de dönüştüren bir aktör olarak ele alınmıştır. Sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda finans sektöründe yaşanan yapısal dönüşümün, özellikle büyük ölçekli kredi karar süreçlerinde çevresel ve sosyal etkilerin dikkate alınmasını zorunlu hale getirdiği vurgulanmıştır. Bankaların, yalnızca kendi operasyonel işlemlerinde karbon salınımını azaltmaya yönelik adımlar atmaları değil, aynı zamanda finanse ettikleri projelerin çevresel ve sosyal etkilerini de dikkate almaları gerektiği ifade edilmiştir. Uluslararası düzeyde sürdürülebilir bankacılık uygulamalarına yön veren ilkelerden biri olan UNEP Finans Girişimi kapsamında geliştirilen "Sorumlu Bankacılık Prensipleri"nin, Paris İklim Anlaşması ve BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları'yla uyumlu bankacılık faaliyetlerini teşvik ettiği aktarılmıştır. Türkiye'den bazı bankaların bu prensiplere gönüllü olarak katıldığı ve ayrıca "Net Sıfır Bankacılık Birliği" gibi oluşumlarla 2050 yılına kadar karbon nötr hedefler doğrultusunda taahhütlerde bulundukları bilgisine yer verilmiştir. Bankacılık sektörü sadece dönüşen bir yapı değil, aynı zamanda diğer sektörleri de dönüştüren önemli bir araç olarak konumlanmaktadır. Özellikle karbon yoğun sektörlerin daha çevreci üretim modellerine geçişinde bankaların kredi politikaları belirleyici bir rol oynamaktadır. Finansman sağladıkları projelerin yaratacağı çevresel ve sosyal risklerden dolayı itibar ve finansal kayıp riskiyle karşı karşıya olan bankalar, artık bazı faaliyetlere kesinlikle kredi vermeme kararı almış; büyük ölçekli projeler için ise detaylı risk analiz süreçlerini devreye sokmuştur. Çevresel ve sosyal riskleri yüksek projeler ya tamamen reddedilmekte ya da ancak bu riskleri azaltacak düzenlemeler yapılması koşuluyla finanse edilmektedir. Türkiye'den 8 banka, sürdürülebilir finansman bildirgesi imzalayarak uluslararası düzeyde çevresel ve sosyal risk yönetimini öngören Ekvator Prensiplerine benzer bir yaklaşımı gönüllü olarak benimsemiştir. Bu bankalar 10 milyon USD ve üzeri büyük yatırımlar için çevresel ve sosyal etki değerlendirmesi yapmayı taahhüt etmiştir. Bu sayede finansman sağladıkları sektör ve firmaların yeşil dönüşüme uyum sağlamalarını zorunlu hale getirmişlerdir. Bu çerçevede çalışmanın uygulama kısmında, sürdürülebilir finansman bildirgesini imzalayan 8 özel bankanın yayınladıkları entegre faaliyet raporları incelenmiş ve banka yetkilileriyle görüşülmüştür. Elde edilen bilgiler doğrultusunda, 2013 yılından itibaren çevresel ve sosyal risk değerlendirmesi yapılmış 191 kredi incelenmiştir. Bu kredilerden 2017–2023 yılları arasında değerlendirme skoru oluşturulmuş ve 10 milyon USD üzeri olan 123 kredi analize dahil edilmiştir. Bunlardan 71 tanesinin kullandırıldığı tespit edilmiştir. Analiz sonucunda, bu 71 kredinin sektörel dağılımına bakıldığında yatırımların büyük oranda yenilenebilir enerji sektöründe yoğunlaştığı, en az çevresel ve sosyal risk taşıyan sektörlerin ise yenilenebilir enerji ve üretim – diğer sanayi sektörleri olduğu belirlenmiştir. Buna karşılık altyapı ve çimento sektörleri, çevresel ve sosyal açıdan en riskli sektörler olarak öne çıkmıştır. Mekânsal dağılım açısından ise projelerinin bölgesel yoğunlukları incelenmiş ve yenilenebilir enerji sektörü dışındaki bütün sektörlerde yapılan yatırımların ülkenin batısında yoğunlaştığı görülmüştür. Yeşil dönüşüm sürecinde finansman politikalarının bölge planlama açısından da önem taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, bankaların iklim değişikliğiyle mücadelede hem kendi faaliyetlerini sürdürülebilir hale getirme sürecini hem de kredi politikaları yoluyla özel sektörün dönüşümüne olan katkılarını çok yönlü bir şekilde ortaya koymaktadır.